Lengas e Poders

14 mars 2017

Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 4, Joan Sibille, Lo soreth lenga en dangièr ?

 

hqdefault

 

Lo soreth (o neo-aramèu del Nòrd-Est) una lenga en dangièr ?

 

 

  1. La lenga aramea

 

L’aramèu es una lenga semitica. Fa partida del grop de las lengas semiticas del Nòrd-Oest amb l’ebrèu e d’autras lengas uèi disparegudas : fenician, amorrita, cananean, ogaritic.

Primèras atestacions: debuda del 1èr milenaris ab.J.-C.

Entre 1000 e 700 ab. J.-C. : reialmes aramèus independents en Siria.

Tre lo sègle VII ab. J.-C. l’aramèu comença de suplantar l’assiro-babilonian en Mesopotamia puèi l’ebreu en Palestina, e deven la lenga administrativa de l’empèris neo-assirian puèi dels empèris neo-babilonian e perse, emai la lenga veïculara de tot l’Orient pròche e Mejan.

  • Paradòxa : Es al moment que los reialmes aramèus an perdut lor independencia que l’aramèu ven lenga veïculara : Es pas impausat pels poders politics successius (assirian, babilonian, perse), al contrari, s’impausa als poders.

Fasas de l’istòria de l’aramèu :

  • Aramèu ancian  1000-700 ab. J.-C.

  • Aramèu d’empèri 700-200 ab. J.-C.

  • Aramèu mejan 200 ab.J.-C. - 200 ap. J.-C.

  • Aramèu tardiu 200-700 ap. J.-C.

  • Lengas aramèas modernas après 700

 

A partir de la debuda de l’èra crestiana, 2 ramèls : oriental e occidental.

A la meteissa epòca, lo siriac (que seriá lo dialecte aramèu d’Edessa) deven la lenga classica dels crestians orientals.

Conquista araba e expansion de l’islam : l’arabi se substituís a l’aramèu coma lenga veiculara. Los musulmans abandonan progressivament l’aramèu que se manten pas que dins de comunautas crestianas o josivas.

Lo morcelament dialectal e l’isòlament relatiu de las comunautats abotisson a la genèsi de las lengas araméanas modernas.

La literatura siriaca es activa fins al sègle XIII. Après lo siriac es cantonat a la liturgia.

 

Es sovent questions dels « dialèctes modernes de l’aramèu ». Compte tengut de las diferéncias entre aquelas varietats, que son comparablas a las que pòdon existir, per exemple, entre las diferentas lengas romanicas, o de las diferentas lengas eslavas, compte tengut tanben de l’abséncia d’intercompreneson mutuala, es pus juste de parlar de « lengas aramèas modernas ».

 

  1. Qualas son aquelas lengas aramèas modernas.

  1. aramèu occidental : ma‘lola o ma‘alolean : parlat dins tres vilatges al Nord-Est de Damàs : Ma‘lola, poblat per de crestians e de musulmans, Bakha e Jubbadin (en aramèu Gopa‘od) poblats per de musulmans. Entre 5 000 e18 000 parlaires segond las fonts. Es la sola varietat moderna d’aramèu parlada per de musulmans.

  2. aramèu oriental

  1. Mandean moderne (o ratna, o sabean), parlat dins la provincia iraniana del Khosistan, a Khoramshah e a Ahwaz per qualques centenats de parlaires, totes de mai de 50 ans. Las varietats del sud de l’Iraq se son escatidas a la debuda del sègle XX. Es la lenga des Madeans. Los Madeans son los sòcis del mandeïsme, una religion minoritària d’origina gnostica que se reclama de sant Joan Baptista.

  2. Toròyò : parlat dins la region del Tor Abdin en Turquia, a l’entorn de las ciutats de Mardin, Midiat e Nisibis e dins la ciutat de Qamishli en Siria, per de fidèls de la Glèisa siriana ortodòxa d’Antiòquia (o Glèisa jacobita). Entre 50 000 e 100 000 parlaires segond las fonts. Importana diaspora en Suedia

  3. Soreth o NENA (North Eastern Neo-Aramaic) : es la sola lenga neo-aramèa qu’a donat luòc a de practicas d’escritura d’una certa importància. Apraquí 500 000 parlaires, benlèu mai. Parlat per de crestian mai que mai de confession assiriana o caldeana dins lo Nòrd d’Iraq (Kurdistan e plana de Mossul) ; i a tanben, dins la plana de Mossul qualques vilatges de tradicion jacobita o siriana catolica, en Iran dins las regions d’Ormia e de Sanandadj (Kurdistan iranian), fins a las annada 1980 dins 8 vilatges del Sud-Est de Turquia, uèi abandonats ; dins la region del Khabor en Siria, dins un trentenat de vilatges fondats dins las annadas 1930 per de refugiats venguts de las montanhas del Hakkari ; dins qualques vilatge d’Armenia e de Georgia fondats al sègle XIX ; e dins una diaspora escampilhada dins lo monde entièr (Estat Units, França Alemanha, Australia, Russia…). Era tanben la lenga dels josius del Kurdistan d’Iraq e d’Iran, uèi emigrats en Israèl.

 

  1. Evolucion de las glèisas orientalas /

Concili d’Efès 431, condamnacion de Nestorius

  • La Glèisa de Mésopotamia (de tradicion siriaca) o Glèisa de l’Orient o Glèisa del Perses e de l’Orient, qu’es en defòra de l’empèri roman (Patriarcat de Selèucia-Ctesifònt) refusa las conclusions del concile e se separa de las autras glèisas.

Concili de Calcedònia 451, Las glèisas d’Egipte, d’Armenia e de Siria (aquesta darrièra de tradicion siriaca del patriarcat d’Antiòquia) se separan de Constantinòpol e de Roma => glèisas dels tres concilis. (independentas mas en comunion) dichas « monofisitas »

  • Doas glèisas de tradicion siriaca :

  1. Glèisa de Siria o jacobita, o sirana ortodòxa, (a partir del mitan del sègle XX apelada tanben, en francés, siriaca ortodòxa.)

  2. La Glèisa de l’Orient (‘eta d-madənxa), apelada tanben Nestoriana. Dempuèi 1968 sompartidas en doas brancas  : la Glèisa Assiriana de l’Orient (‘eta atoraya d-madənxa) e l’Anciana Glèisa de l’Orient (’eta atiqta d-madənxa).

Posicions teologicas antiteticas :

  • Nestorians : doas personas dins lo crist.

  • Tres concilis : una sola persona, una sola natura al còp umana e divina.

  • Romans e Bisantins : una personas, doas naturas (ipostasas)

Desvolopament de la glèisa nestoriana fins al sègle XIIIe : espandiment en India, China Mongolia, Asia centrala. A la debuda del sègle XIII : 60 milions de fidèls.

Persecucions al sègle XIII amb la conversion a l’islam de Tamerlan ; massacres ; descreis ; replèc al nòrd de la Mesopotamia, mai que mai dins las montagnas (Kurdistan) e dins la plana de Mossul

A partir del sègle XVI desvolopament de l’uniatisme.

En 1497 lo patriarca Shimon IV : proclama lo patriarcat ereditàri per nepotisme (succession d’oncle a nebot) .

En 1555 un sinòde dissident que contesta lo patriarcat ereditari elegís Iokhannan Solaqa (superior del monastèri de Raba Ormiz prèp d’Alqosh) al patriarcat.

Iokhannan Solaqa va a Roma, fa alegéncia al papa e li demanda de validar son eleccion. Lo papa accepta. La branca raligada a Roma sera apelada Gleisa Caldeana.

 

  • D’ara enlà, doas glèisas : Glèisa Caldeana (qu’es catolica) e Glèisa de l’Orient (o Nestoriana), mas una sola liturgia.

  • Cal plan destriar la tradicion liturgica e l’obediencia confessionala. Los Caldeans e los Assirians son de confession diferenta mas an la meteissa liturgia. Los Caldeans e los sirians catolics son de la meteissa confession mas an de liturgias diferentas.

Aital meteis, los Jacobitas e los sirians catolics son de confession diferentas mas an la meteissa liturgia.

Particularitat de l’Iraq: los uniats (Caldeans) son venguts largament majoritaris alara que endacòm mai l’uniatisme demòra un fenomèn minoritari.

  1. Tradicions d’escritura e medias

1èrs textes : midrachim XVIe s (comentaris del Talmud). 1èrs textes crestians XVIIe (poesia narrativa e religiosa).

À partir de 1840 : Desvolpament dels usatges escriches e de la literatura jos l’impulsion de las missions occidentalas. Ormia : anglicans, presbiterians e lazaristas ; Mossol : dominicans franceses. Primièrs libres estampats (biblia), 1èra publicacion périodica 1850 Zahrire d-bahra “Rais de Lutz”.

Deven lenga escricha usuala dels eleits assiro-chaldeans (= lo monde alfabetizat). Correspondéncias (a partir del s. XVII)

Sègle XX : traduccions d’òbras de la literatura europèa e de classics de la literatura siriaca.

Mas uèi la majoritat dels locutors son analfabètas dins lor lenga mairala.

Estacions de radio o emission en soureth : Iraq e diaspora. Cadena de television : 1 dins lo Kurdistan + 2 als USA per satelit.

Mai d’un filme de ficcion (USA, Australia, Armenia)

Canson florissenta.

Religion : En Iraq a Mossol e a Bagdad los oficis religioses se debanan mai que mai en arabi, mas dins los villatges e las pichonas vilas crestianas del Nòrd (plana de Mossol e Kurdistan), generalament la liturgia es en siriac, las lecturas e la predicacion en soreth ; dins lo Kurdistan los ofici se debanan de mai en mai tot en soreth.

 

  1. Ensenhament

Qualquas experiéncias foguèron tentadas en Iran dins las annadas 70 acompanhadas de publicacions de material pedagogic, actualament lo soreth i es liurament ensenhat dins un encastre associatiu o religiós. A la glèisa las lecturas e la predicacion se fan en soreth (las autoritats aiman pas que los prèires presiquen en persan ; d’un biais que i a, aquò contribuís al manten del soreth).

En Iraq dempuèi 1972 los parlaires son reconeguts coma una minoritat nacionala jol nom de : an natiqun bis-suryaniya (es a dire : “los que parlan soreth”). L’ensenhament es autorizat mas es totjorn demorat marginal.

En Iran los Assirians an drech a un sèti de deputat al parlament.

 

Uèi lo soreth es ensenhat dins las escòlas cristianas del Kurdistan iranquian.

Del mitan del s. XIX a la 2nda guèrra mondiala, lo soreth es lenga d’ensenhament, a costat de l’anglés o del francés, dins las escòlas dependent de las missions occidentala. Actualament es lenga d’ensenhament dins qualques escòlas crestianas (primarias e secondarias) dins lo Kurdistan iraquian.

 

  1. Variacion interna

Fòrça parlars vilatgeses en principi intercomprensible mas entre de varietats extrèmas, l’intercompreneson pòt presentar de dificultats.

Dins una meteissa localitat i aviá de diferéncias entre lo parlar crestian e lo parlar josiu.

 

  1. Estandardisacion

Pas d’estandard unic socialament dominant, la pratica orala demòra largament basada suls parlars locals. Çaquela las formas escricha del soreth son pas lo rebat d’un parlar vernacular particular. Podèm destriar :

- Lo soreth literari (estandard) de la region d’Ourmia. fargat al sègle XIX dins las missions.

- Una scripta iraquiana dempuèi lo sègle XVII ; basada suls parlar de la plana de Mossol e de la vila d’Alqosh.

- Una koïnè iraquiana fargada dins las annadas 1970 per l’ensenhament, pròcha de la precedenta mas qu’integra qualques traches dels parlars de la montanha.

 

  1. Escritura e grafia

Lo soreth s’escriu de drecha a esquèrra en alfabet siriac completat de qualques signes diacritics. Ortografia inspirada de la del siririac. Estabilisada al s. XIX. Istorica. Es una grafia istorica etimologizanta. I a qualques diferéncias entre l’usatge iraquian e l’usatge iranian.

Los josius escrivan l’aramèu (ancian o moderne) en alfabet ebrèu cairat (qu’en dalhor un alfabet d’origina aramèa.

 

  1. Los parlaires (Istòria recenta)

Dempuèi lo s. XIX las populacions que parlan soreth son de mai en mai dispersadas e aquò’s una menaça per la subrevida de la lenga.

Genocidi de 1915 + maites exòdes successius.

Al sègle XIX las tribús assirianas de las montanhas gaireben inaccessiblas del Hakkari vivian de manièra autonòma jos l’autoritat de lors maliks. Lo patriarca nestorian èra tanben lo cap politic de la « nacion assiriana ». Las tribús èran sus un plan d’egalitat amb las tribús Kurdas, e donc èran pas sosmesas al l’estatut de dimmi.

Al contrari los Assirians non tribals e los Caldeans èran sosmeses a l’estatut comun dels dimmis coma los autres crestians de l’empèri otoman. Fòrça èran de païsans que vivián dins de vilatges que dependián de feodals kurdes (los Aghas).

En 1915, quand comencèt lo genocidi dels Armenians, los Assirians del Hakkari, jol comandament de lor jove patriarca Mar Shimon XXI Benyamin (1884-1918), decidisson de resistir militariament. Après mantun meses de resisténcia son encerclats, reüssisson a rompre l’encerclament, abandonan lo Hakkari e capitan de rejónher l’armada russa a Ormiah en Persia (amb femnas enfants, vièlhs, bestial).

En 1918 après la Revolucion d’Octòbre e la retirada de l’armada russa, al prètz d’importantas perdas umanas capitan de rejónher l’armada britanica en Iraq, fòrça seràn recrutats dins l’armada britanica (levis assirians).

1933 independencia de l’Iraq, Assirians e Chaldeans son victimas de l’ostilitat del novèl govern iraquian. Massacres del Chaldeans de Semmel (prèp de Dehok). Fòrça Assirians tribals fugisson en Siria alara jos mandat francés e son installats per las autoritats francesas dins un trentenat de vilatges long del flume Khabor (i agèt un “bataillon assyro-chaldéen” dins l’armada francesa de Siria.)

Los Chaldeans d’Anatolia e los Siriacs del Tur Abdin, menan pas de resisténcias armada, subisson lo genocidi dins las meteissas condicion que los Armenians.

Annadas 70 : revòltas kurdas en Iraq : villatges abandonats populacion desplaçadas dins las villas.

Dins las annadas 80 dins lo contexte del conflicte entre l’armada turca e lo PKK : los 8 Villatges de Turquia qu’avián escapat al genocidi de 1915 son evacuats o abandonats => la majoritat de lor populacions emigran en massa, mai que mai a Sarcèlas dins lo Val-d’Oise, amb l’estatut de refugiats politics. Uèi demòra pas cap d’Assiro-Caldeans en Turquia, en defòra de qualques familhas isoladas demoradas a Istambol e de refugiats recents venguts d’Iraq o de Siria.

 

Eveniments recents en Iraq e en Siria :

Dins las annadas 2000 : fòrça crestians quitan Bagdad o Mossol siá per emigrar a l’estrangièr siá per se refugiar dins lo Kurdistan autonòme e dins las pichòtas vilas crestianas de la plana de Mossol => dins lo nòrd las comunautats se renfòrçan.

En Agost 2014 mantunas vilas e vilatges crestians de la plana de Mossol (Qaraqosh, Bartella, Karemlish, Tell Keyf…) son evacuats a la lesta a causa de l’avançada de Daesh. Son estat liberats per l’armada iraquiana e las fòrças kurdas en octòbre 2016 (pas reocupats e parcialament destruches). => populacion dins de camps de refugiats a Erbil (la vila crestiana d’Ankawa, dins la banlega d’Erbil, es passada de 40 000 a 100 000 estatjants).

En febrièr 2015 en Siria : los vilatges assirians del Khabour son preses per Daesh e represes per l’armada siriana en junh. Son parcialament destruches e pas reocupats.

 

  1. Lo soreth en França al jorn de uèi

Apr'aquí 20 000 parlaires dont 15 000 en region parisenca, mai que mai a Sarcelles e dins las comunas alentorn. La màger part son venguts de Turquia dins las annadas 80. arribèron puèi de refugiats d’Iraq dins las annadas 90, 2000, 2010.

Manten relatiu de la lenga : glèisa, catequisme, familha.

2000 a 3000 Caldeans a Marselha e aitant dins l’aglomeracion lionesa (mai que mai a Vaux-en-Velin)

A Sant-Jòri e Fronton, prèp de Tolosa : pichona comunautat assiriana pus anciana, arribada dins las annadas 1920, puèi dins las annadas 1960-1970, (40 a 50 personas)

2007 : dobertura d’un cors de soreth a l’Inalco (a la debuda opcion dins l’encastre del Master d’arabi ; dempuèi es estat dobert coma opcion a d’estudiants d’autras disciplinas).

Actualament : obrador de soreth dins un collètge e un licèu de Sarcelles.

 

  1. Nomenar las lengas, nomenar lo monde.

Los parlaires crestians balhan tradicionalament a lor lenga lo nom de soreth, qu’es a l’origina un advèrbi (-eth es un suffixe adverbial) que vòl dire « a la manièra dels Sirians » : « parlar soreth » es donc « parlar a la manièira dels Sirians »

Dins l’usatge tradicional soreth designa tanben lo siriac (o lišana ‘atiqa ‘lenga anciana’ o encara soreth ‘atiqa ‘soreth vièlh), emai, de còps, lo toròyò, mas dins l’usatge actual soreth tend a s’especializar dins lo sens de « North Eastern Neo-Aramaic » ? D’autras apelacions son en concurrencia amb la de soreth :

 

Dans la

langue

soureṯ [ˈsureθ][ˈsurəθ], souret [ˈsuret] ou[ˈsurət]

lišana swadaya litt. "langue vernaculaire".

lišana suraya litt. "langue syrienne", ce terme peut également désigner la langue classique ou syriaque, ou même le touroyo.

lišana suraya swadaya : litt. "langue syrienne vernaculaire"

lišana atoraya litt. "langue assyrienne".

lišana kaldaya

yhoudet, lišana deni ou lišan didan (litt. "notre langue") : termes utilisés par les juifs.

En français

soureth

néo-araméen du Nord-Est : terme utilisé par la communauté scientifique.

néo-araméen oriental : terme aujourd’hui abandonné par la communauté scientifique car moins précis que le précédent.

néo-syriaque : terme aujourd’hui abandonné.

chaldéen : ce terme peut désigner le soureth, mais aussi le syriaque liturgique dans sa version orientale (i.e. mésopotamienne).

assyrien (peu employé en français)

En anglais

Suret ou Sureth

Assyrian Aramaic, Assyrian Neo-Aramaic, Modern Assyrian, Assyrian

North-Eastern Neo-Aramaic, NENA

Chaldean aramaic

Eastern Aramaic (terme aujourd’hui abandonné)

Modern Syriac, Vernacular Syriac (termes aujourd’hui abandonnés)

 

Mai d’un d’aqueles termes son pauc pertinents d’un punt de vista linguistic e fan referéncia en realitat a l’apartenéncia etnica o religiosa, los « Assirians » son de confession « nestoriana », los « Caldeans », sortits de la metessa tradicion liturgica, son de confession catolica. Los josius fan pas servir lo terme soreth, que pòt tanben significar « crestian ».

Lo terme assirian es pas gaire utilizat en França, que la màger part dels parlaires que i vivan son de confession caldeana.

Cal tornar precisiar que lo soreth ven pas de l’assiro-babilonian de l’antiquitat que fasiá partida d’un ramèl de las lengas semiticas qu’es uèi escantit)/

La quita nòrma ISO declina lo soreth segond l’apartenéncia religiosa del parlaires :

ISO 639-3 aii : Assyrian Neo-Aramaic

ISO 639-3 cld : Chaldean Neo-Aramaic

ISO 639-3 aij : Lishanid Nosan (litteralament “nòstra lenga”)

Lo monde an de mal a nomenar lor lenga. Exemple : lo monde de Sarcèlas dison que parlan soreth o caldean, los de Sant-Jòri dison que parlan assirian.

 

Problèma del nom ethnic :

Dins l’usatge tradicional lo monde que parlan soreth se dison Soraya (plural : Soraye) = « sirian ». (l’arabi destria sori [suri] “ciutadan de la republica de Siria” de soriani [surjani] “crestian de tradicion siriaca”, en aramean es lo meteis mot) : mas lo terme designa tamben los Jacobitas e los Sirians catolics.

 

En França s’utiliza mai que mai Assyro-Chaldéens coma nom etnic. Es lo terme utilizat a la Conferéncia de la Patz de 1919 e dins lo tracta de Sèvras en 1920. Chaldéen e Assyrien preses a despart fan referéncia a la confession religiosa.

Dins los paises anglo-saxon, subretots als Estats Units ont los Assirians son dominants, lo corent « assirianista » tend a impausa Assirian coma nom etnic, totas confession confondudas (per designar los Chaldeans dison Assyrian catolics) ; polemicas, reaccion recenta del patriarca caldean.

 

De còps se tròba lo terme Assiro-Caldeo-siriac : que dins la plana de Mossol i a qualques vilatges de tradicion jacobita o siriana catolica, valent a dire antiòquiana (Qaraqosh, Bartella). Mas en defòra d’Iraq, los fidèles d’aquelas doas glèisas parlan toròyò o arabi.

En 1555 a Roma, Joan Solaqa se presenta coma venent de Caldèa (o d’Assiria ?). D'aquí los crestians d’Iraq son apelats Caldean o Assirian per la glèisa catolica.

Entrò la fin del sègle XIX lo sens precís dels dos termes es pas completment fixat. La branca catolica de la glèisa es apelada Gleisa caldeana mas los termes Caldeana e Assirians coma noms etnic son, de còps que i a, emplegar l’un per l’autre.

Lo sens precís (confessional) actual se fixa a la fin del sègle XIX e a la debuda del sègle XX.

Al sègle XIX, descobertas arqueologicas, desvolopament d’un nacionalisme que s’afirma Assirian e revindica l’eretatge dels Assirians de l’antiquitat.

En França, los de Sant-Jòri se dison Assirians, los de Sarcèlas Assiro-Caldeans.

 

Glèisa :

Fins a 1968 la glèisa nestoriana s’apelava oficialament Glèisa de l’Orient (anglés : Church of the East ;aramèu :‘Eta d-madənkha).

En 1968 esquisme sus la question del calendièr (julian o gregorian), la Gleisa de l’Orient se sompartís en dos ramèls : la Glèisa Assiriana de l’Orient e l’Anciana Glèisa de l’Orient ; es lo primièr còp que lo terme assirian apareis dins lo nom de la glèisa.

Impossibilitat de trobar un nom etnic consensual

 

  1. Lenga e poder

Dempuèi la fin de l’empèri aquemenide, l’aramèu foguèt pas jamai la lenga d’un poder politic. Ça que la es demorat la lenga d’un poder religiós.

I a jamai agut de repression activa de la pratica de la lenga, a despart de la Turquia.

Son los eveniments politics qu’an provocat la dispersion dels locutors, e las evolucion economicas que coneguèt lo sègle XX, que fragilisan las practicas. Tant que s’es mantenguda la societat tradicionala, la lenga s’es mantenguda.

Se pòt pensar que la lenga se mantendrà tant que demorarà dins lo païses d’origina, de comunautas omogeneas (es a dire monoetnicas) qu’abiten dins de vilatges e de pichòtas vilas.

Aquò nos mena a nos interrogar sur la nocion de metissatge.

Es clar qu’un metissatge generalizat menariá a la mòrt de la lenga e a l’assimilation de las populacions arameofònas a la cultura araba o kurda. L’avenidor seriá puslèu a un multiculturalisme d’escambis, qu’a un metissatge generalizat. Es un pauc çò que se pratica dins lo kurdistan iraquian autonòme ont los Assiro-Caldeans son plan itegrats a la societat e participan a las institucions localas (governament, parlament…) tot en conservant lor lenga e lor cultura.

 

*****

 

Mai d’entresenhas sus la lenga : http://lgidf.cnrs.fr/node/304

 

Joan Sibille, 04/03/2017

 

Romil-Benyamino-Moon-interactive-ipad-app-book-1

 


20 février 2017

James Costa : Seissanta ans de sociolingüistica occitana a la periferia: quin avenir per la disciplina ?

Prepausi a la discussion aqueu tèxte que pareiguèt fai ara quauquei mes dins un volum d’omenatges au sociolingüista de Montpelhièr Henri Boyer (veire çai-sota per la referéncia). L’argument principau n’es que la sociolingüistica occitana, o dau domani occitan, pòt pus solament contunhar la sociolingüistica occitana deis annadas 70 e 80, que la situacion deis usatges, la distribucion dei populacions, e l’accès deis occitanofòns a l’espaci public a pus ren de veire amb aqueu de i a 40 ans. Se fau ieu quauquei prepausicions, siáu pasmens luenh d’èstre convençut que siegon lei bònas, e crèsi que tot es encara d’inventar, en s’inspirant de causas que se fan alhors benlèu, mai sensa oblidar de menar leis enquèstas de terrenh, mai que mai etnograficas puslèu que simplament declarativas, que nos mancan prefondament.

Jaume Còsta

Referéncia : Costa, James. 2016. “Seissanta Ans de Sociolingüistica Occitana a La Periferia: Quin Avenir per La Disciplina?” In Rencontres En Sciences Du Langage et de La Communication, editat per Carmen Alén Garabato, Ksenija Djordjevic Léonard, Patricia Gardies e Guy Lochard. Paris: L’Harmattan.

 

una_sopa_de_calhau_lg_cd_cap_oc_f_rogier

 

Seissanta ans de sociolingüistica occitana a la periferia: quin avenir per la disciplina?[1]

1 Introduction

Aquest article es fondat sus lo constat seguent : maugrat cinquanta annadas de recerca sociolingüistica engatjada sus la question lingüistica occitana e de contribucions a la disciplina d’un ponch de vista internacionau, la substitucion lingüistica vèrs lo francés a contunhat e serà benlèu lèu acabada amb la mòrt dei darriers locutors dichs naturaus. Autant grèu bensai, la sociolingüistica qu’a analizat aquela evolucion en Occitania sembla pas aver poscut, o sachut, organizar sa perennitat. Lo trabalh d’Henri Boyer, de Renat Merle o de Felip Martel, tanbèn a l’Universitat de Montpelhèr representan de fach lei darrierei grandei contribucions an aqueu paradigm.

La question que vòli pausar es doncas : coma podèm pensar, dins la continuitat d’aquela òbra, l’avenir d’una sociolingüistica occitana? Quin avenir per una recèrca que s’es engatjada dins un estudi dei condicions de recuperacion d’usatges lingüistics que son a desaparéisser cada jorn mai? La sociolingüistica occitana pòt subreviure a la desaparicion dei practicas eiretadas de la lenga que son estadas son objèct principau d’investigacion, sensa s’especializar unicament dins de recèrcas istoricas? Lo libre de Lafònt (1997), Quarante ans de sociolinguistique à la périphérie, constituís un testament o una aisina per pensar l’avenir? La question dau biais que podèm ara pensar lei questions lengatgieras, puslèu bensai que la lenga, dins la societat que disèm, o volèm, occitana es autant centrala que dins leis annadas 60 o 70. Mai estent lei cambiaments radicaus dei quarantei darriereis annadas, es necite de lei pausar autrament.

Dins aquest article, prepausi doncas premier de faire lo ponch sus lei fondamentaus de la sociolinguistica dicha occitana. L’analisi d’aqueu corrent de pensada me permetrà puei d’examinar la produccion actuala dins aqueu paradigme per pensar la transicion d’una sociolingüistica occitana a una sociolingüistica dau domeni occitan. Prepausarai puei quauquei dralhas de recerca per durbir lo talher d’una sociolungüistica renovelada en (o dau) domani occitan.

 

2 La sociolingüistica occitana, o periferica : sei contribucions teoricas màgers

Dins aquesta seccion, vòli ramentar lei principis màgers de la sociolingüistica occitana. Lafònt (1997: 30–31) indica que la sociolingüistica occitana auriá poscut náisser tre leis annadas 1950 — en meme temps que l’òbra fondatritz d’Einar Haugen e avans la conferéncia de UCLA de 1964 (Calvet, 1999). Que siegue o non lo cas, retenem que lo questionament a l’entorn d’un apròchi sociologic o sociolingüistic dei questions de lenga en Occitania es ara tras qu’ancian, centrat sus la problematica de l’occitan o sus aquela dau francitan o dau francés regionau.

Lei questions que pausava Lafònt tre 1952 venguèron coma lo resultat d’una crisi intellectuala :

Il m’était apparu clairement que les blocages pratiques dont nous souffrions […] avaient leur source dans une conception latente, non critiquée de l’occitanisme (entendons par là la saisie de notre fonction). Nous pensions la « question occitane », non comme un questionnement qui nous serait adressé, en même temps qu’à l’opinion publique et à ses cadres politiques, mais définitivement, suivant deux nationalismes qui s’étaient recouverts. (Lafònt, 1997: 30–31)

Tornarem sus l’idèa de la crisi intellectuala que ressòna fortament a l’ora d’uei. La tòca premiera de la sociolingüistica occitana naissenta, coma aquela que nos deurà ocupar dins leis annadas venentas, èra la definicion de nòvas questions d’investigacion. La respònsa de Lafònt s’organizèt alora a l’entorn de la prepausicion en 1952 d’un estudi sus lo comportament lingüistic deis Occitans (Lafònt, 1997: 11–17). Aquel estudi fuguèt jamai realizat, que l’Institut d’Estudis Occitans la refusèt. Lei rasons dau blocatge èran mai que mai ideologicas, sota la forma d’una paur dau reau, escriu Lafònt, bòrd que lei resultats serián estats gaire favorables a la causa occitana (Lafònt, 1997: 31). Autrament dich, çò que prepausava Lafònt a l’epòca èra una mena de prior ideological clarification (Fishman, 1991) per comprene çò que pensavan lo mond que la politica de recuperacion de l’occitan li èra adreiçada.

Emb’aquò, la sociolingüistica occitana tala coma fuguèt desvolopada dins leis annadas 70 e 80 a Montpelhièr se pòt pas comprene sensa referéncia a la sociolingüistica catalana (Boyer, 1990, p. 21). Aquela branca de la disciplina s’organizèt a partir de 1973 « com a fruit d’una voluntat de normalització de la llengua catalana i d’un interès pel desenvolupament de la Sociolingüística a la nostra àrea », escriu Vallverdú (2011:194) — citant lo preambul deis estatuts de 1981 dau Grup Català de Sociolingüística. La paraula normalització se dèu entendre coma

aquell procés a través del qual una llengua que ha patit un procés de minorització o que no ha desenvolupat totes les seues potencialitats recupera l’estatus perdut o construeix tots els elements necessaris per constituir un instrument de comunicació, de cultura i de construcció del món apte per a totes les necessitats modernes.[2]

La normalizacion lingüistica es, per la sociolingüistica occitana o catalana, a l’encòp un procès sociau e un procès lingüistic. Socialament aquò significa un procès ? d’autocentrament (Joan i Marí, 1993) que passa per la construccion d’institucions e d’infrastructuras pròprias a una comunautat lingüistica e la liberacion de fenomèns d’auto-òdi. Dau ponch de vista lingüistic, implica la creacion d’un estandard lingüistic (veire tanbèn Sumien, 2006). Es d’aquela sociolingüistica, centrada sus lei nocions d’engatjament e de conflict que se tracta dins lo demai d’aquest article.

 

2.1 Una sociolingüistica engatjada

La sociolinguistica occitana, la vouguèron sei conceptors una sociolingüistica engatjada. Lafònt (1984), Boyer (2012), Sauzet (2012) e mantuneis autrei faguèron la descripcion d’aquel engatjament. Per l’un coma per l’autre, dins una situacion de « contact » que pòt èstre que conflictuala, lo scientific pòt pas demorar neutre. Aquela neutralitat seriá ren qu’una illusion, au servici finalament dei dominants :

[l]e sociolinguiste occitan se trouve dans la nécessité, s’il ne veut pas adhérer plus ou moins implicitement au schéma d’évolution linguistique qu’il analyse, c’est-à-dire donner à la dominance et à l’intégration culturelle des armes et des moyens en renfort, d’affirmer son implication dénonciatrice dans le processus. […] Mais sa démarche demeure scientifique, c’est-à-dire objectivante doublement : elle construit et déconstruit l’objectivité de l’objet, elle objective en même temps le sociolinguiste comme tel. […] Il apparaît donc à la fois comme impliqué et désimpliqué : aux yeux de la dominance, comme un militant à ce titre suspecté, aux yeux de la militance comme un désengagé suspect ou de tiédeur ou de trahison. (Lafònt, 1997, pp. 94–95)

La posicion detalhada çai-sobre se pòt pasmens entendre que dins lo contèxt de la definicion dau trabalh en sciéncias socialas. Coma l’explica puei Lafònt, lo pretzfach màger dau sociolingüista dèu consistir en « analizant sempre lei representacions e leis ideologias », e tanben lei fantasmas — totei lei fantasmas : aquelei de destruccion de l’occitan, coma aquelei ligats a la conservacion d’aqueu meme occitan (ibid.). Aquela implicacion se tradutz per una sociolingüistica centrada sus lo conflict e lei rapòrts de poder.

 

2.2 Una sociolingüistica dau conflict e de la dominacion

L’engatjament dau/de la sociolingüista se dèu concebre dins un monde onte lei lengas son un terren qu’aquí subre se jòga un conflict societau entre dos grops. Se la sociolingüistica periferica utiliza la nocion de diglossia, la manlevant a Ferguson e Fishman, ne’n fan tanbèn quicòm mai : la diglossia es totjorn l’indici d’un conflict, es jamai un estat estable, totjorn lo resultat d’una competicion per la legitimitat de dire lo monde d’un biais o d’un autre. La sociolingüistica occitana se pòt doncas comprene coma una sociolingüistica de la dominacion, çò que demanda un estudi dei rapòrts de dominacion. Se dèu considerar la frasa seguenta de Lafònt, que nos pòt donar d’indicacions per quant au programa sociau que se donava per tòca aquela sociolingüistica :

On signalera, pour ce qu’elle peut apporter à une psychosociologie des contacts entre langues, la visée générale de cette reconquête : non pas tant reconquérir l’occitaophonie pour elle-même que libérer une parole condamnée socialement. Une affiche de 1968 souvent reproduite depuis lors, et mise en chason, disait simplement : Òme d’òc, as dreit a la paraula, parla. (Lafònt, 1971: 99)

Coma dins la sociologia de Bourdieu, s’agís per la sociolingüistica occitana de donar an un grop vist coma dominat lei armas intellectualas e ideologicas per se desliurar e comprene sa condicion.

La question actuala es ben evidentament aquela de la dominacion simbolica e materiala dei populacions occitanofònas, e es aquí que lei gats se penchinan : es que se pòt encara parlar d’exclusion sociala ligada a un usatge de la lenga occitana? Quau parla ara occitan, e quau demanda l’egalitat lingüistica? Que l’occitan, coma lenga, siegue subordenat au francés, ne’n podèm gaire dobtar. Emb’aquò, se seguissèm lo programa d’una sociolingüistica dei rapòrts de dominacion e dei conflicts, son pas lei questions de lengas per se que nos dèvon interessar, mai lei rapòrts sociaus e lei biais que s’exprimisson sus lo terren de la lenga. Valènt a dire que se devèm interessar a totei lei questions ideologicas tocant lo terren de la lenga, en s’interessant segur a l’occitan, a son usatge, ai discors que lo justifican o lo delegitimizan, mai tanbèn a la question de la paraula publica e de son accès, ai constrenchas que permeton l’existéncia o au contrari la limitacion d’un espaci public occitan, e an aquelei vòtz que, aièr coma encuei, demòran silenciosas — que s’exprimissèsson en occitan o pas.

Una granda part dei defensors de l’occitan, senon la majoritat, fan partida de çò que sobra de classas mejanas, fan pas partida d’aquela categoria de la populacion qu’a pas drech a l’expression publica — coma individús. Autrament dich, se pòt dificilament contunhar de dire, coma dins leis annadas 60 o 70, que « la populacion occitana es oprimida », sensa analizar quau parla e quau pòt pas parlar au còp dins lo moviment occitan e dins aquela societat occitana que volèm analizar. Aquò significa que se devèm tanbèn pausar la question de l’usatge public de l’occitan quora es utilizat, conscientament o non, coma mejan de ierarquizacion de la populacion, en particular per legitimar de distinccions entre populacions dichas d’origina e populacions novèlas.

La preoccupacion dei rapòrts sociaus, de la diglossia en Occitania, e de la paraula socialament condemnada nos dèu doncas logicament pausar la question dei practicas lengatgieras realas, en particular tot çò que s’atròba(va) recampat sota lo nom de ‘francitan’ (Boyer, 1988, 1990; Mazel, 1980).

 

3 Sociolingüistica d’ara en Occitania

La sociolingüistica occitana es ara reducha a una fraccion de çò qu’èra dins leis annadas 1970 e 1980. Ma tòca es pas d’analizar lo perqué d’aquela evolucion, que faudriá segurament explicar per un estudi de l’evolucion de la disciplina compressa coma un camp bourdieusian de relacions objectivas de poder entre individús (Bourdieu, 1984). S’agís puslèu aquí de faire lo ponch sus çò que se fai encara sota l’etiqueta « sociolingüistica occitana » en aqueste començament de sègle 21en, e per dire qué.

 

3.1 Estat dei luècs

Que se publica encara, a l’ora d’ara, en sociolingüistica periferica (o autra) sus la question occitana actuala? Pauc de causas fin finala, en comparason amb leis estats passats de la disciplina. Se consideram lei publicacions recentas, diguem despuei 2005, lo bilanç es pron lèu fach. La revista Lengas a servit de referéncia per lo desvolopament e la presentacion d’aquelei recèrcas, mai un agach rapide mòstra que la màger part dei publicacions tòcan lo relarg literari o istoric (o lei dos a la fes). S’agís naturalament pas de criticar aquelei publicacions, simplament d’assajar de comprene perqué la sociolingüistica occitana o periferica sembla de plus contribuir an aquelei debats.

Un numèro recent de Lengas sus la premsa, per exemple (75, 2014), presenta en mai d’una introduccion per Felip Martel quatre articles, e son totei d’estudis istorics. La question pausada en introduccion es, en brèu, quau fai qué, per dire qué, sota quntei condicions socialas, istoricas e eventualament ideologicas (Martel, 2014). Lo trabalh presentat, certas de qualitat, es pasmens pas un trabalh de sociolingüistas. S’inserís pas dins de debats actuaus dins la disciplina e cèrca pas de prepausar d’avançadas dins lo domeni, emai s’inspirèsse deis estudis de la sociolingüistica occitana sus lo conflict lingüistic. Se podriá dire la mema causa dau numèro 74 (2013) sus la cançon occitana. Lei contribucions an aqueu numèro son mai que mai centradas sus d’analisis istoricas o literaris. Contèn ges d’article que se podrián considerar coma sociolingüistics, au sens que participarián dins un debat dins la disciplina (en ressòn amb d’autrei revistas, d’autrei sociolingüistas, amb una amira e una ambicion per faire avançar una teoria sociala dau lengatge, en incluent de citacions en sociolingüistica etc.).

Dins leis autrei revistas francofònas de sociolingüistica, la situacion es gaire melhora. Langage et Société a publicat pauc de causas recentas sus la question occitana (Canut, 2000; Costa, 2013), e son pas escrichas despuei una persepectiva de sociolingüistica occitana. Sinhalem la contribucion de Christian Lagarde (2012) a un numèro recènt de Glottopol, que s’inscriu dins una perspectiva periferica clara. Dins lei revistas anglofònas enfin, lo constat es encara piéger : la revista Language Policy contèn ges d’estudi que tractan de la question occitana, de qunte ponch de vista que siegue, idem per lo Journal of Linguistic Anthropology o per Language in Society. Dins leis annadas 80, la sociolingüistica periferica s’exportava (per exemple Hamel & Cruz, 1988); ara plus gaire. Podriam pasmens sinhalar la continuitat dau trabalh de la sociolingüistica valenciana/catalana en País Valencian, en particular dins lei publicacions recentas de Vicent Flor (2011, 2012) a prepaus dei tensions au dintre dau moviment lingüistic valencian.

Entre lei recèrcas actualas, lei libres d’Henri Boyer ocupan una plaça centrala, que tractan dau domeni occitan (Boyer & Gardy, 2001; Boyer, 2005) o qu’aplican lei principis de la sociolingüistica periferica a d’autrei contèxts (Boyer & Penner, 2012). A Montpelhièr, Carmen Alén Garabato (e.g. 2009) a tanbèn contunhat d’explorar la capacitat d’aquela sociolingüistica a explicar lo mond actuau. Lo trabalh de Renat Merle ocupa tanben una plaça centrala dins aquelei recèrcas despuei leis annadas 70 (e.g. Merle, 2010). Sinhalem finalament la publicacion, sota la bailiá de Georg Kremnitz, d’una Histoire Sociale des Langues de France — criticabla mai que fai una bèla part ai perspectivas desvolopadas en sociolingüistica occitana dins leis annadas 1980.

Significa pas, emb’aquò, que l’ague pus ges de recèrcas sus leis usatges lingüistics en domeni occitan. Simplament, aquelei que s’interessan an aqueu domeni o fan dins d’autrei disciplinas : literatura e istòria, ja mencionadas avans, mai tanben antroplogia sociala o culturala (per exemple Milhé, 2008), en antropologia lingüistica (per exemple Connor, 2011), en sociolingüistica critica (Costa & Gasquet-Cyrus, 2012), dins lo camp dei politicas lingüisticas (per exemple Judge, 2007). D’autrei corrents de sociolingüistica francofòna an tanbèn contunhat de s’interessar au relarg occitan (e.g. Gasquet-Cyrus, 2004), emai fuguèsse per lo negar (e.g. Blanchet, 2004). Es malaisit de tractar de tot aquelei publicacions ensems, mai çò que lei distinga dei publicacions de l’escòla occitana de sociolingüistica es probable la forma d’engatjament amb son objèct, e lo tipe de saber que cèrcan de produrre.

 

3.2 Ome d’òc, parla. Mai per dire qué?

Una excepcion interessanta a la manca de produccion actuala en sociolingüistica dau conflict nos es provesida per la cronica setmaniera de Domergue Sumien sus lo sit d’informacion Jornalet. Lei cronicas de Sumien, que se presenta coma lingüista e sociolingüista sus lo sit, menan lo lector de la lingüistica prescriptiva a la politica lingüistica dins un assai d’ensenhar a un public de non-especialistas lei concèpts de basa de la sociolingüistica occitana : diglossia, conflict lingüistic, substitucion lingüistica, engatjament dau cercaire. Que siegue un trabalh remirable, per sa durada, per sa constància, es gaire contestable. En mai, cada cronica, en particular aquelei mai sociolingüisticas o politicas generan inevitablament un fum de comentaris e discussions.

Lo projèct d’aquelei cronicas es pron clar : s’agís de promòure una vision de la sociolingüistica occitana, tau coma resumit per Boyer (1991, pp. 37–38) : una situacion de contact es necessariament una situacion de conflict, que se pòt solament resòuvre per la normalizacion de la lenga minorizada, o per sa desaparicion (aculturacion o substitucion). Una dei consequéncias d’aquel engatjament es lo refús dau bilingüisme, non solament coma signe d’acculturacion mai tanbèn coma sinonim de folclorizacion e de substitucion en favor de la lenga dei dominants (Aracil, 1982). Es doncas un project o projèct explicitament normatiu, que s’apiela sus un trabalh lingüistic prescriptiu (Sumien, 2006) e una prepausicion d’estandard pluricentric, basat sus una regionalizacion dei dialècts tradicionalament identificats de l’occitan (Bec, 1973; Sumien, 2009). Coma l’escriu Sumien dins un comentari a un article sus la paraula legitima,

mon article cèrca pas de descriure passivament la subordinacion actuala, mon article es efectivament dins l'amira d'una planificacion lingüistica que vòu transformar la societat en metent fin a la subordinacion. E per aquò far, es necite d'afirmar lei valors de nòstre projècte per l'occitan (es la clarificacion ideologica que preconiza Fishman). Es dins aqueste sens que parli de paraula legitima. (commentari #18 dau 30 de mai de 2015, http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/1410/la-paraula-legitima-sa-variacion-sei-registres#comentaris)

L’inconvenient màger d’aquela cronica, pasmens, es de se pas basar sus d’estudis recents sus la question dau lengatge en Occitania, fuguèsson aquelei de Sumien o d’autrei, nimai sus un trabalh conceptuau per actualizar de nocions que ja començan d’èstre marcadas per una epòca precisa, leis annadas 60 e 70, e una concepcion de la lenga enrasigada dins l’estructuralisme e lo fonccionalisme (Martin-Jones, 1989). Una autra critica que se pòt faire, an aquela cronica coma a d’autrei trabalhs sociolingüistics actuaus, es que depend de teorias socialas ara despassadas. Aquò se nòta en particular per çò qu’es de la problematizacion de la nocion de « grop », emai d’aquela de « lenga », l’una coma l’autra estènt jamai questionada. Dins la problematizacion de Sumien, explicitament nacionalista, la lenga deriva sa legitimitat non pas de seis usatges o de sa capacitat a indexar de practicas socialament construchas coma legitimas segon de logicas d’interés istoricament e socialament situadas, mai de son liame estrech e naturau amb un territòri, Occitania, domeni naturau de la lenga. Aquela logica mena a negar la legitimitat dau francés en Occitania, e asatada a d’autrei contèxts li fai ansin d’escriure :

Ara, parlem dei tèrras qu’an pas de populacions francofònas massissas. Son sovent d’ancianei colònias francesas. N’i a mai que mai en Africa. Lo francés i a pas la mendre legitimitat ni lo mendre drech de proeminéncia davant l’anglés. Dins aquelei país, i a de lengas autoctònas que se parlan massissament e que son mila còps pus legitimas que lo francés. Quau s’enchau de saber s’en Senegal lo francés o l’anglés dominan, quand lei lengas realament ancoradas i son lo wolòf, lo serèr, lo pul, lo manding o lo diòla? (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/1514/leis-occitans-devem-pas-defendre-lo-frances-ii)

S’aquela cronica fai viure una cèrta vision d’una sociolingüistica occitana, pausa pereu de questions sus lo tipe de societat occitana que volèm e lo tipe de sabers que volèm produrre e promòure coma sociolingüistas.

 

4 Pensar l’avenir

Emai la sociolingüistica occitana de la granda epòca deis annadas 60 a 80 aguèsse un eritatge minimau en comparason amb son influéncia passada, la situacion actuala se pòt tanbèn interpretar coma una crisi intellectuala tala coma aquela que depintava Lafònt a prepaus de la fin deis annadas 1940. La cronica de vulgarizacion sociolingüistica de Sumien dins Jornalet es un bòn indici d’aquela crisi, bòrd que nos permet d’una part de comprene coma la disciplina s’es limitada a cha pauc a una entrepressa de recuperacion lingüistica, arrestant d’assajar de comprene la societat occitana d’encuei, e d’autra part perqué prepausa una tribuna que li participa una part de l’occitanisme militant. Lei debats entre militants pòrtan mai que mai sus de questions de nòrma lingüistica (es a dire de projeccion d’un imatge ideau/idealizat de l’occitan), e sus lo ròtle dau nacionalisme dins la recuperacion possibla de la lenga. Mai que mai, pasmens, çò que cèrcan lei participants ai debats en seguida dei cronicas de Sumien, es una paraula d’autoritat que lei confòrta dins sa pensada dau declin e de la necessitat d’una politica lingüistica limitada a una seria de recètas practicas.

La crisi intellectuala, la podèm doncas definir coma l’impossibilitat de pausar de questions pertinentas e actualas a la fes per la compreneson de l’estat actuau de la societat que, nautrei, pensam occitana, e tanbèn coma guida per una accion engatjada tala coma la pensèron lei fondators de la disciplina en Occitania.

 

4.1 Critica de la sociolingüistica e sociolingüistica critica

Una tendéncia màger en sociolingüistica actuala, en particular dins la branca que s’interessa ai questions de planificacion lingüistica, es la focalizacion sus la lenga puslèu que sus leis actors sociaus. Aquò mena per exemple a la constitucion de diagnostics de vitalitat dei lengas, per posquer puei prepausar de remèdis. Aquel apròchi fuguèt mai que mai desvolopat per Fishman e sei seguidors, que desvolopèron son Graded intergenerational transmission grid (Fishman, 1991; Lewis & Simons, 2010) — una aisina que permet de classificar lei situacions de vitalitat lingüistica e de prepausar d’estrategias per, a cha pauc, montar leis escalons de la grasilha (veire tanben Grenoble & Whaley, 1998). Son pasmens tras que problematicas estènt que se focalizan sus la lenga puslèu que sus de locutors pres coma actors sociaus dins una ret d’activitats onte la question de la lenga es una entre mantunas. Lo trabalh de Sumien nos porgís un còp de mai un bòn exemple d’aquela tendéncia a prepausar una sociolingüistica de la lenga puslèu qu’una sociolingüistica de la societat d’ara. Dins un article recent tractant de questions de politica lingüistica occitana, catalana e peitavina (« aguiana »), escriu per exemple :

Aux XXe et XXIe siècles, les langues dominantes des États, le français, l’espagnol ou l’italien, s’imposent dans l’usage populaire au détriment de l’aragonais, de l’occitan ou de l’aguiainais et, dans une moindre mesure, du catalan. C’est aussi au XXe siècle que ces langues subordonnées s’équipent d’une codification, voire d’une standardisation, afin de résister à la substitution linguistique: le catalan se codifie dès 1913 et se dote d’un standard efficace dès les années 1930; l’occitan, depuis 1935, se standardise très lentement […]. (Sumien, 2013, p. 140)

Lei lengas son aquí dotadas d’una capacitat d’accion pròpria, que fai abstraccion de l’agentivitat dei promotors deis estandards, e de sei condicions e consequéncias idelogogicas. Aquel apròchi nos permet gaire de comprene çò que se jòga a l’ora d’ara en Occitania, leis enjuecs ideologics e de poder, lei ierarquizacions de personas que son a l’òbra a travèrs de la lenga e sus lo terren de la lenga, o puslèu dau lengatge. Nos laissa pas nimai comprene coma, e perqué, maugrat d’annadas de militantisme occitan, la societat dins son ensèms a contunhat de renonciar a sa lenga, maugrat de dinamicas mai favorablas a de formas de respèct de la « diversitat » despuei leis annadas 1980. Nos dona ges d’aisinas per comprene coma, e perqué, de monde se son apoderats d’elements de la lenga dins lo domeni economic per promòure de produccions en generau localas (mai pas totjorn), sensa necessariament que l’occitan siegue valorizat coma lenga d’usatge. Nos dona pas de possibilitats de comprene coma e perqué lo terren de la lenga es encara utilizat, de mantuns biais, per mantunei personas, per articular un fum de posicions sus la societat actuala, per ierarquizar, categorizar, legitimar lo monde — pensam per exemple ai secessionismes lingüistics en Provença, Auvernhe, Bearn : perqué aquelei moviments, perqué ara, e sota aquesta forma? Investigar aquelei question vòu dire istoricizar lei discors mai tanbèn significa prene de riscas, e potencialament descobrir que la question dau lengatge es utilizada en Occitania per promòure d’interés que son pas aquelei que, coma sociolingüistas, sovertariam. Quin es, per exèmple, lo potenciau exclusiu de l’usatge de l’occitan? Quau lo pòt mobilizar, sota quinei condicions?

 

4.2 Una sociolingüistica deis usatges, deis interés e dau poder

En 1997, èri estudiant en classas preparatòrias au Licèu Thiers de Marselha. Començaviam de preparar seriosament l’examen d’entrada a l’Escòla Normala Superiora quora nos diguèt un deis ensenhaires qu’amb un accent marselhés, nòstreis oportunitats de li entrar èran reduchas. Quauquei mes puei, legiguèri dins Le Provençal qu’a una femna li aviá refusat un emplec una entrepressa de venda a distància (per telefòn) bòrd que son accènt, lo jutgèron inadaptat a l’emplec. Segur lei doas situacions son pron desparieras, e s’agís pas de lei comparar. Simplament notar pasmens que la question lingüistica occitana existís encara, emai se fuguèsse desplaçada. Boyer a poscut notar aquò despuei longtemps a partir de son trabalh sus lo francitan, segur, mai es pas unicament d’aquò que s’agís. Durant de decadas, lo trabalh normatiu francés s’es apielat sus una dicotomia francés/patois, per dire que caliá aprene lo francés. Dau moment que lo francés es estat sachut per una majoritat de la populacion, s’operèt un transfèrt vèrs una autra dicotomia, bòn francés vs. marrit francés, que reprodusiguèt lei ierarquias d’a passat temps, projectada sus d’autrei realitats.

Donarai un autre exemple de procès de legitimacion/delegitimacion : que faire dei jutjaments qu’avèm totei ausit sus la lenga deis escolans dei classas bilingüas o de Calandreta ? Aqueu tipe de lenga, tot coma aqueu de neo-locutors de totei lei cantons, es regularament condemnat per sa manca d’autenticitat, de respèct de formas tradicionalas de la lenga, foneticas, sintacticas o pragmaticas. Se pausa per tota una generacion de nòus locutors la question de la legitimitat deis usatges, que correspondon pas, que pòdon pas correspondre, a l’idea que se fan mantuns militants de çò que dèu èstre la lenga.

L’enjuec per la sociolingüistica occitana, per demorar fidèla a seis engatjaments e per contunhar de contribuir a una compreneson de la societat occitana, es de descriure e d’analizar l’economia politica dei questions de lengas coma questions socialas dins la societat occitana. Es de comprene coma, per quau, e per qué faire, lo lengatge, sota qunta forma que siegue, es construch coma ressorsa (o non), coma e per quau lei condicions d’accès an aquelei ressorsas son organizadas e regimentadas, e quineis interès sièrvon. L’enjuec es finalament de comprene quinei son lei condicions sociologicas, sociolingüisticas, ideologicas de la societat actuala, per donar ai militants (que siam tanbèn) d’aisinas per pensar la societat, la comprene, e posquer agir sus ela.

 

5 Conclusion

Dins aquest cort article ai assajat de mostrar l’estat actuau de la sociolingüistica occitana e coma la disciplina podriá despassar son estat actuau de crisi per ajudar a comprene la societat actuala en demorant fidèla a sei principis de basa : una atencion au conflict, una volontat emancipatritz, e un engatjament dins la societat tala coma es puslèu que tala coma la somiam. La tradicion sociolingüistica occitana es rica d’un passat, de referéncias, d’escrichs que pauc de contèxts minoritaris en Euròpa pòdon adurre. Emb’aquò, es una tradicion dau sègle 20en, amagestrada dins lo contèxt particular deis annadas 60 e 70, en dialòg amb d’autrei tradicions en America dau Nòrd, e a un moment que la lenga èra encara lenga de comunicacion generala dins un molon de luecs en Occitania. Se vòu subreviure a la desaparicion dei locutors naturaus, una focalisacion sus lei questions d’economia politica dau lengatge (Gal, 1989) permetriá a la sociolingüistica occitana a au còp de participar ai discussions internacionalas en sociolingüistica critica e en antropologia lingüistica (e.g. Duchêne & Heller, 2011; Schieffelin, Woolard, & Kroskrity, 1998) tot en assajant de comprene l’utilizacion de la lenga autoctòna, dei formas de francés e deis autrei lengas dins lo territòri occitan e en mantenènt una atencion a l’emancipacion deis individús en Occitania.

 

6 Referéncias

Alén Garabato, Carmen, 2009, Langues minoritaires en quête de dignité: Le galicien en Espagne et l’occitan en France, Paris, L’Harmattan.

Aracil, Lluís V., 1982, Lo bilingüisme coma mite, Magalàs, IEO Edicions.

Bec, Pierre, 1973, La langue occitane, Paris, PUF.

Blanchet, Philippe, 2004, « Provençal as a distinct language? Sociolinguistic patterns revealed by a recent public and political debate », International Journal of the Sociology of Language, 164, p. 125–150.

Bourdieu, Pierre, 1984, Homo academicus, Paris, Éditions de Minuit.

Boyer, Henri, 1988, « Le “Francitan”, matériaux pour l’approche des représentations et fonctionnements sociolinguistiques d'un interlecte », Lengas, 23, p. 71–96.

Boyer, Henri, 1990, Clés sociolinguistiques pour le “francitan”, Montpellier, CRDP.

Boyer, Henri, 1991, Langues en conflit: Etudes sociolinguistiques, Paris, L’Harmattan.

Boyer, Henri, 2005, De l’école occitane à l'enseignement public: vécu et représentations sociolinguistiques. Une enquête auprès d'un groupe d'ex-calandrons, Paris, L’Harmattan.

Boyer, Henri, 2012, « L’implication du sociolinguiste 'périphérique' », Cahiers de l’Observatoire Des Pratiques Linguistiques, 3, p. 79–85.

Boyer, Henri, & Gardy, Philippe, 2001 (eds), Dix Siècles d’Usages et d'Images de l'Occitan, Paris, L’Harmattan.

Boyer, Henri, & Penner, Heidi (eds.), 2012, Le Paraguay bilingue / El Paraguay Bilingüe. Paris, L’Harmattan.

Calvet, Louis-Jean, 1999, « Aux origines de la sociolinguistique: la conférence de sociolinguistique de l’UCLA (1964) », Langage et Société, 88, p. 25–57.

Canut, Cécile, 2000, « Subjectivité, imaginaires et fantasmes des langues : la mise en discours “épilinguistique” », Langage et Société, 93, p. 71–97.

Connor, Janet, 2011, National Standardization or Strength in Diversity? Language Ideological Debates in the South of France, BA Dissertation, University of Chicago.

Costa, James, 2013, « Sauver la langue? Deux siècles de renaissantismes linguistiques en Provence », Langage et Société, 145, p. 15–34.

Costa, James, & Gasquet-Cyrus, Médéric, 2012, « Introduction : Aspects idéologiques des débats linguistiques en Provence et ailleurs », Lengas, 72, p. 9–22.

Duchêne, Alexandre, & Heller, Monica (eds.), 2011, Language in Late Capitalism: Pride and Profit, Londres, Routledge.

Fishman, Joshua A., 1991, Reversing language shift: theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages, Clevedon, Multilingual Matters.

Flor, Vicent, 2011, Noves glòries a Espanya: Anticatalanisme i identitat valenciana, Catarroja, Afers.

Flor, Vicent, 2012, « Llengua valenciana, mai catala : Sécessionnisme linguistique et revitalisation linguistique au Pays valencien », Lengas, 72, p. 133–151.

Gal, Susan, 1989, « Language and Political Economy », Annual Review of Anthropology, 18, p. 345–367.

 Gasquet-Cyrus, Médéric, 2004, « The sociolinguistics of Marseilles », International Journal of the Sociology of Language, 169, p. 108–123.

Grenoble, Lenore A., & Whaley, L. J. (1998). « Toward a typology of language endangerment », dins Lenore A. Grenoble & Lindsay J. Whaley (eds.), Endangered Languages: Language Loss and Community Responses, Cambridge, Cambridge University Press, p. 22–54.

Hamel, Rainer E., & Cruz, Héctor M., 1988, « Dezplazamiento y resisténcia de la lengua otomí: el conflicto lingüístico en las prácticas discursivas y la reflexividad », dins Rainer E. Hamel, Yolanda Lastra de Suárez & Héctor M. Cruz (eds.), Sociolingüística Latinoamericana, México: UAM, p. 101–146.

Joan i Marí, Bernat, 1993, « Autocentrament / aliocèntria en el procés de normalització del català », dins Una llengua sense ordre ni concert, Barcelona, Oikos-Tau, p. 35–42.

Judge, Anne, 2007, Linguistic Policies and the Survival of Regional Languages in France and Britain, Basingstoke, Palgrave.

Lafònt, Robert, 1971, « Un problème de culpabilité sociologique : la diglossie franco-occitane », Langue Française, 9, p. 93–99.

Lafònt, Robert, 1984, « Pour retrousser la diglossie », Lengas, 15, p. 5–36.

Lafònt, Robert, 1997, Quarante ans de sociolinguistique à la périphérie, Paris, L’Harmattan.

Lagarde, Chistian, 2012, « Le “Colonialisme intérieur” : D’une manière de dire la domination à l'émergence d'une “sociolinguistique périphérique” occitane », Glottopol, 20, p. 38–54.

Lewis, M. Paul, & Simons, Gary F., 2010, « Assessing Endangerment: Expanding Fishman’s GIDS », Revue Roumaine de Linguistique, 55(2), p. 103–120.

Martel, Philippe, 2014, « Introduction : De l’occitan dans la presse (XVIIIe-XXe siècles)», Lengas, 75.

Martin-Jones, Marilyn, 1989, « Language, Power and Linguistic Minorities: The Need for an Alternative Approach to Bilingualism, Language Maintenance and Shift », dins Robert Grillo (ed.), Social Anthropology and the Politics of Language, Londres, Routledge, p. 106–125.

Mazel, Jean, 1980, « Francitan et français d’oc: problèmes de terminologie », Lengas, 7, p. 133–141.

Merle, René, 2010, Visions de “l’idiome natal” à travers l’enquête Impériale sur les patois (1807-1812): langue d'oc, catalan, francoprovençal - France, Italie, Suisse, Perpinhan, Trabucaïre.

Milhé, Colette, 2008, Pragmatique de l’utopie occitane: le point de vue béarnais, Thèse de doctorat soutenue à l'Université Bordeaux 2.

Sauzet, Patrick, 2012, « De l’importance d'être une langue », Cahiers de l’Observatoire Des Pratiques Linguistiques, 3, p. 87–106.

Schieffelin, Bambi B., Woolard, Kathryn A., & Kroskrity, Paul V (eds.), 1998, Language ideologies: Practice and theory, Oxford, Oxford University Press.

Sumien, Domergue, 2006, La standardisation pluricentrique de l’occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, Turnhout, Brepols.

Sumien, Domergue, 2009, « Classificacion dei dialèctes occitans », Linguistica Occitana, 7, p. 1–56.

Sumien, Domergue, 2013, « Les langues romanes centrales vers une nouvelle convergence : catalan, occitan, aragonais, aguiainais (poitevin - saintongeais) », Hápax, 6, p. 135–163.

Vallverdú, Francesc, 2011, « Història del col·lectiu GCS/ASOLC/SOCS », Treballs de Sociolingüística Catalana, 21, p. 193–204.

 



[1] Aqueste trabalh fuguèt sostengut en partida per lo Consèu Norvegian de la Recèrca au travèrs de son esquèma de financiament dei Centres d’Excelléncia, projèct numèro 223265. Voudriáu tanbèn remerciar Alan Barthélémy per sa relectura atentiva e sei consèus avisats.

[2] Article « Normalització » de l’Enciclopèdia d’Eivissa e Formentera, version en linha: http://www.eeif.es/significados/n-volum%20IX/normalitzacioLingu.html

27 janvier 2017

Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 3, J.-P. Cavaillé : Estandards de lengas e poders socio-politics

euskal-herriko-izaki-magikoak

 

 

Vist qu’ai picat lo tèxte de mon intervencion e que m’engarça d’en far un résumit, lo prepausi aquí dejos (ai botat un fum de titols de seccions per facilitar la lectura). Ai reportada tanben la part magèr de la discussion a la fin.

 

Estandards de lengas e poders socio-politics

.

Vòli tornar uèi sus la quaestio vexata de l’estandardizacion, en partent de las paginas de Blanchet sul sicut dins son libre dedicat a la « glotofobia »[1] (veire aquí lo compte rendut de la sesilha passada, e doas intervencions sul blog Mescladis e còps de gula : combatre la glotofobia e Calife à la place du calife ?).

Mas en primièr una definicion de çò qu'es un estandard fa mestièr. La qu'es totjorn citada es la de Fergusson : "estandardizacion es lo procès que pòrta una varietat de lenga a èsser acceptada dins la comunautà de paraula coma noma supradialectale - la forma "melhora" de lenga - avalorada sus los dialectes regionals e socials, amai se aquels podon èsser estimats apropriats a d'unes domenis". Caldrà veser se aquesta ierarquia es immutabla o pas.

 

Blanchet : critica de l’estandardizacion

Blanchet fa una analisi exclusivament negativa de l’estandardizacion e de la normalizacion lingüisticas, coma de biaisses per la presa de poder o l’afortiment del poder d’una elita, dins un rapòrt de dominacion suls autres locutors, que lors parlars vernaculars, lor lenga doncas es criticada e forçadament desvalorizada, inferiorizada e minorizada per la quite imposicion d’un estandard, d’una nòrma. La nòrma pòt pas que transformar la variacion en deviacion, en deviança, se i a d’ora en dabant una bona lenga, i a tanben una o maites marridas lengas o marrits biaisses de parlar o desparlar la lenga. Per aquò, l’estandard fa pas que renforçar « la representacion negativa que los locutors espontaneus an de lors parlars familièrs » (p. 103). E aqueste procès es lo de l’imposicion per una partida de la societat, una elita sociala, d’una dominacion simbolica sul demai de la societat « l’elaboracion de las lengas estandards » son de « procediments d’exclusion sociopolitica » (titol d’un capitol, p. 91).

Bourdieu e Boltanski : fetichime de la lenga

Aquesta analisi ven subretot de Bourdieu. Dins un article famos escrit amb Boltanski « Le fétichisme de la langue », publicat en 1975, se pòt legir : « L’efèit de la dominacion simbolica se vei jamai tant plan que quora s’abalís. L’accession d’una lenga, fins alara dominada, a l’estatut de lenga oficiala, es a dire politicament e culturalament legitima, investida d’una mèna d’autoritat intrinsèca coma expression autorizada de l’autoritat, a plan segur coma efèit, coma zo podèm veire al moment ont de países fins alara colonizats arrivan a l’independéncia, de legitimar los detentors d’aquesta lenga a s’apropriar las posicions de poder e las gratificacions materialas corelativas (doncas a exclaure los que tiravan lor posicion dominanta d’autras competéncias lingüisticas) ».[2]

Los efèits pervèrs del (relatiu) poder institucional de l’occitan

Es pas la pena d’insistir sul fach que sèm pas nosautres dins aquesta situacion, tant s’en manca ! Mas cal pr’aquò constatar qu’avèm una legitimat indirecta, vist que la lenga que portam, deja per son nom, gaudís d’una reconeissença, non pas certa oficiala, mas institucionala (amai se demora socialament contestada per fòrça monde, qu'an de còps que i a de posicions institucionalas fòrtas coma Blanchet, ensenhaire a l’universitat) : los tèxtes oficials reconeisson que i a quicòm que se sona « occitan », que s’ensenha jos aqueste nom (i a doncas una reconeissença de l’occitan per l’institucion escolara) e que s’escriu tanben jos aqueste nom segond un còde grafic mai o mens omogenèu. E aquò balha un pichon poder a los que parlan, ensenhan e escrivon l’occitan, evidentament pas sus los que parlan francés, mas sus los que lor lenga es pas reconeguda per d’occitanistas coma « bon occitan » (perque subretot seriá tròp francezada, tròp paura, etc.) e que sovent se reconeisson pas e son pas reconeguts dins la societat locala e nacionala coma parlant l’occitan, mas lo « patés », amb tot çò qu’aquò pòt aver de pejoratiu e d’inferiorizant. Aquò zo podèm pas negar e cal reconeitre qu’es la quita existéncia d’una superioritat simbolica, perque oficializada per l’ensenhament, etc., de çò que se ditz occitan, que produsís la reaccion d’identificacion de la lenga vernaculara coma non occitana, amai se los occitanistas fan d’aquesta lenga vernaculara la referéncia e de còps que i a lo quite model del quite occitan. Aquò es lo fenomene plan conegut e analizat dempuèi longtemps (Robert Lafont per exemple parlava deja de « dissociacion ») que pòrta, per exemple, d’ex-calandrons de la primièra generacion a diferenciar çò qu’an apres coma occitan del patés[3] o encara que pòt explicar qu’un neofite dels cors d’occitan qu’aviá apresa la lenga pichon pel campestre posca dire : « nos autres disiam trefla mas en occitan se ditz trefuèlh ».

Bourdieu : estandard e poder simbolic

Plan segur, la situacion descrita per Bourdieu dins lo tròç citat es diferenta : es la situacion d’aprèp una revolucion nacionala capitada vista, disèm, sul model europenc del sègle dètz-e-nòu (perque sabem plan qu’aquesta revolucion lingüistica es pas gès automatica aprèp la naissença d’un estat nacion : un fum d’Estats descolonizats an causit la lenga del colonisaire coma lenga oficiala). Per Bourdieu, coma l’escriu dins Langatge e poder simbolic, totis los nacionalismes son « condamnats, a reprodusir, un còp trionfants, lo procès d’unificacion que ne denonciavan los efeits »[4]. Dins aquel libre, l’estandardizacion se pòt pas desseparar de l'espelida e del desvelopament de l’Estat nacion europenc modern (enfin caldriá puslèu dire francés !). Fa a la lesta un pichon resumit istoric, simplista e discutabla sus mai d’un punt) del procès d’estandarzacion del francés e de la desvalorizacion concomitanta dels dialectes en França. Vos citi la conclusion d’aqueste rampel istoric : « es doncas solament quora apareisson los usatges e las fonccions ineditas que la constitucion d’una nacion implica, grop completament abstract e fondat sul dreit, que venon indipensables la lenga estandard, impersonala e anonima tant coma los usatges officials que dèu servir, e, del mème còp, lo trabalh de normalizacion dels produches dels habitus lingüistics »[5]. L’estandardizacion lingüistica, per Bourdieu, coma per Blanchet que lo seguís, es una aisina necessaria de l’Estat nacion modern, que pòt pas que crear çò que Bourdieu sona un mercat lingüistic unificat amb sa ierarquia dels parlats, naturalizada e doncas ges contestada, e son òrdre pròpre ; una ierarquia e un òrdre pr’aquò que son à l’encòp lo rebat e l’expression de las inegalitats socialas. Insistisson l’un e l’autre sul fach que l’estandardizacion linguistica es lo fruch de l’exercici del poder de l’Estat nacion, mas integrada e incorporada, assimilada pels locutors que cambian d’un biais esponanèu, dins las novèlas condicions, d’habitus lingüistic (ensajan d’escondre lor accent quora parlan dins un administracion, de pas ensenhar lo patés als enfants, etc. e an de bonas rasons, a l’encòp socialas, economicas, simbolicas per aquò far). E Bourdieu afortís que pòt pas simplament explicar la constrencha dirècte del poder politic e de sas institucions (lo dreit e l’escòla en primièr) : « se pòt pas solament imputar los progrèsses de la lenga oficiala a l’eficacitat dirècta de las contrenchas juridicas o quasi juridicas (que podon impausar, pel melhor, l’aquisicion, mas non pas l’utilisacion generalizada e, del mème còp, la reproduccion autonoma, de la lenga legitima). Tota dominacion simbolica supausa de la part de los que la subisson una forma de complicitat qu’es pas ni somission passiva a una constrencha exteriora, ni adesion liura a de valors »[6]. Lo monde que parlan o parlavan lors dialècte son actius dins la legitimacion, assimilacion e transmission de l’estandard francés, mas son pas per aquò liures de zo pas far, per de rasons socialas e economicas (se un vòl ganhar sa crosta dèu parlar francés), mas tanben perque per una bona part an quitament pas consciença de far çò que fan, causisson pas, mas son actius e volontaris. Es per aquò que parla de cambiament dins « l’habitus » lingüistic.

Dominacion, egemonia e (in)consciénça lingüistica

Aquesta insisténcia sus la manca de consciéncia e doncas de contròtle e de recuol critic dels actors (e dels actors-locutors plan segur) es quicòm de central dins la sociologia de Bourdieu, amai de problematic. Perque se i a de patejaires que se fan l’expression sens distància de l’ideologia lingüistica dominanta, n’i a un fum que te dison que la disparicion del patés es domatge, amai fòrça domatge, mas qu’es una fatalitat del « progrès », de la « modernitat », etc. e que doncas i a pas res a far. Es pas tant una manca de consciéncia que lo constat, fals plan segur dins l’absolut (las causas porián èsser diferentas), mas verai relativament a la situacion presenta (la conjonctura), e la manca concreta d’alternativa, sociala, culturala, e benlèu tanben la manca d’espleches argumentatius disponibles per poder se dire que lo patés poriá èsser una lenga, tan plan coma lo francés (los luòcs comuns afortisson exactament lo contrari).

Cal tener compte tanben del desir de reconeissença simbolica, perfièchament legitime : òm vòl mostrar qu’òm pòt mestrejar la lenga del mèstre, la lenga dels mossurs, mas aquò empacha pas, dins maites cases, un jutjament positiu, o almens ambivalent sul patés, lenga aimada, lenga dels sentiments, etc. que confòrta, d’un biais, l’ideologia lingüistica dominanta, mas d’un autre, la questiona, perque mòstra que se pòt aimar quicòm que, per l'ideologia dominanta, es pas aimable ; se podon trobar de qualitats a çò qu’es desqualificat. E doncas, se pòt pas dire que i aja pas de consciéncia lingüistica e cap de trabalh critic, mas aqueste trabalh es contrench, limitat e embarrat dins una situacion de dominacion ideologica e subretot d’ « egemonia », al sens de Gamsci, que Blanchet torna prene, per remandar an aquesta partida prigonda de dominacion non percebuda, interiorizada e acceptada. Mas l’egemonia es pas jamai acabada, pas jamai clavada, i a totjorn de falhas, de contradiccions denonciadas per lo quite monde que la patís, si que non, i aurà pas mejan de la criticar e de la cambiar.

Estandard e Estat nacion

Per Blanchet legeire de Bourdieu, l’estandardizacion lingüistica es quicòm doncas de prigondament negatiu : l’imposicion e l’incoporacion, d’un poder de dominacion, un poder de naut en bas, qu’es en primièr, lo poder de l’Estat nacion. Tota mèna d’estandardizacion lingüistica seriá nacionalista o cripto-nacionalista per definicion : vaquí un argument que va dins lo sens, plan segur, de la reduccion dels moviments d’identitat lingüistica e culturala al nacionalisme o al criptonacionalisme.

Antiquitat de l’estandardizacion per l’escrit

La primièra remarca que farai es que la produccion d’estandards al sens larg, tant per la lenga parlada que per e amb la lenga escricha, a pas esperat l’Estat nacion de l’epòca moderna per existir. Bourdieu fa l’impassa totala sus la longa istòria de la gramatica e mai generalament sus l’istòria de l’escritura e de sa transmission. Sens aver benlèu la rigor de l’estandardizacion moderna, se pòt almens dire, çò me sembla, que totas las lengas escrichas, e del sol fach que son escrichas, se son fargadas d’estandards mai o mens elaborats e mai o mens constrenhents. Se poriá benlèu dire que l’escritura es pas jamai solament la codificacion del parlat, es totjorn, en mai d’aquò, moviment d’estandardization perque destinat a un public totjorn mai larg que lo que se pòt tocar amb la paraula.

Comunicacion orala e estandard

Mas dins la quita paraula, quora se vòl parlar a un public larg que trespassa las estrechas limitas del vernacular local, me sembla que sèm sul camin cap a un estandard. Se crean d’un biais espontanèu de varietats de lengas per escambiar mai o mens lenh, que son de germes d’estandards : caldriá estudiar (benlèu es estat fach) cossí per exemple parlan, dins de zònas ont la variacion s’encontra – coma en Occitania un còp èra – a cada vilatge e ont i a pas de segonda lenga veiculara, los fierejaires, los sauta-en-bancas, los presicaires itinerants, etc.

Estandards sens Estats

Aquò vòl pas dire que l’estandard aja pas d’usatges e d’enjòcs de poder en general e de poder politics en particulièr. Mas vòli avançar l’idèia que l’estandardizacion es pas cap l’invencion de l’Estat nacion. Amai dins l’Europa moderna avèm de contra exemples e pensi en particulièr a l’italian que foguèt una lenga estandardizada (se ditz tòscan, mas se pòt pas confondre amb lo tòscan amai s’es a basa de parlats tòscan) de sègles abans la constitucion de l’Estat nacion Italian[7]. Me sembla tanben que, per una bona part la lenga dels trobadors èra tanben una lenga estandardizada, un estandard dels leterats que se parlava, o almens se cantava e s'escriviá, dins una zòna fòrça vasta. S’aquò es la vertat alara non solament se pòt pas far de l’estandardizacion una aisina nascuda amb e per l’Estat moderne, mas la se pòt pas tanpauc considerar coma principalament, fondamentalament, un mejan de dominacion entre las mans dels poders politics.

Lengas sens estandard, a "l’estat pratic" (encara Bourdieu)

Quora ditz que i a pas besonh d’estandard per comunicar (dins la comunicacion i a espontaneament adaptacion mutuala). Aquò rai ! Per de millenaris las lengas èran pas estandardizadas e lo monde se comprenian… Bourdieu dins lo mème libre afortís que las lengas sens estandardizacion (çò ditz sens « objectivacion dins l’escritura » e subretot sens « codificacion quasi juridica […] corelativa de la constitucion d’una lenga oficiala »), « existisson pas qu’a l’estat pratic, es a dire jos la forma d’habitus lingüistics al mens parcialament orquestrats[8] e de produccions oralas d’aquestes habitus : mentre que se demanda pas a la lenga que d’assegurar un minimum d’intercompreneson dins los encontres (de tot biais fòrça rares) entre vilatges vesins o entre regions, es pas question d’erigir tal parlar coma norma de l’autre »[9]. Aquesta vision, çò me sembla dèu èsser un pauc corregida : los encontres son pas tant rares e lo monde, contrariament a çò que se ditz, plan sovent, bolegan e, de còps que i a, sens èssers letrats, coneisson maitas lengas e dialectes apres justament al contacte. Vesi que Bourdieu coneís pas la teoria de Seguy sus la diferenciacion dialectala de proximitat que renforça las identitats localas, perque aquò li fariá mestièr[10].

Almens caldriá destriar doas situacions : la diferenciacion dialectala locala quora existís, en defòra d’aquestas variacions, una lenga veiculara de referéncia e quora aquesta lenga veiculara existís pas. Caldriá veser tanben çò que se passa quora de condicions istoricas e politicas fan encontrar e viure amassa de populacions que parlan a priori de varietats de lengas diferentas mas vesinas : aquí se poriá benlèu trobar quicòm coma una mena d’estandardizacion espontanea. Benlèu que tot aquò es estat estudiat e cal desencusar mon ignorància !

Estandard, escritura e ensenhament

Mas vertat es que podèm dire que l’estandardizacion tant coma la coneissèm es intrinsecament ligada a l’escritura e a l’ensenhament, que son d’institucions socialas josmessas als poders d’Estat, disèm al poder politic en plaça (imperial, reial, republican), vertat, mas produsidas e reprodusidas d’un biais espontanèu pels actors. S’escrivi, vòli èsser compres del mai grand nombre de legeires de la lenga (Blanchet evidentament escriu dins un francés estandard) ; se ensenhi, es a dire se fau de l’ensenhament de la lenga una activitat separada, vòli ensenhar una varietat de lenga la mens estrecha, la mai duberta, e me cal me balhar de règlas, foguèsson arbitrarias… En mai d’aquò s’ensenha totjorn dins l’encastre d’una comunautat d’ensenhament amb d’autras ensenhaires, e soi constrench d’articular mon ensenhament a lo dels autres (es una constrencha sociala e culturala de fons, comunicacionala abans d’èsser una constrencha institucionala). E plan segur cal dire que l’estandard pòt èsser mai o mens sople, mai o mens dubert a las diferéncias, mai o mens « polinomic » (al sens de Marcellesi) o almens « pluricentric » (al sens de Sumien), per tener compte lo mai possible de las variantas.

Per un estandard autogestit : la polinomia còrsa

A la fin de son libre, Blanchet parla d’autogestion dins la pratica del model polinomic, còrse mai que mai. Podi vas jutjar, perque i soi pas anat veser. Mas en teoria l’estandardizacion podriá èsser autogestida. Vesi pas cap aquí de contradiccion. Lo problema es pas l’estandardizacion de per se. Çò que Marcellesi sona « apròcha polinomica », dins sa dimension programatica, que Blanchet presenta coma « glotopolitica autogestionaria » me sembla tot simplament una mena d’estandadizacion a minima ; es pas lo simple enregistrament de totas las variacions, perque aquò, tot simplament, se pòt pas. Ai legit un article fòrça interessant de Pascal Ottavi sus l’ensenhament en Còrsa amb lo metòde polinomic entremièj d’una enquesta sus d’ensenhaires del còrse e, çò ditz, a una excepcion prèp, « l’ensemble dels participants tendon a utilizar de formas mixtas mai o mens sistematicas, dins l’encastre d’una pratica dialectala que demora malgrat tot identifiabla »[11]. Aquestes professors, per lor quita pratica d’ensenhaires, e lor cultura lingüistica còrsa que trespassa forçadament lor canton, s’ai plan compres, son en camin cap a un estandard, o melhor, son a fargar d’estandards amb lors escolans, sens cap de repression o d’exclusion a priori de las diferéncias. A legir aqueste article, la pratica de la polinomia pòrta de fach – aquò es mon analisi – a l’establiment progressiu d’estandards, amai foguèsson localisats, almens per los besonhs e las necessitats de l’ensenhament. E aqueste estandard, se se fa, vendrà d’en bas e non pas d’una academia còrsa.

Es per son quite refus, a priori, de tota mena d’estandard, çò me sembla, que Blanchet es tant cort sus las alternativas concrètas possiblas al regne de la glotofobia. Avèm besonh per aquò de pensar l’estandardizacion d’un biais neutre, sens idolatria e sens diabolizacion ; pòt èsser una aisina vertadièrament democratica tant coma lo contrari, depend de cossí es fargada, per quals e amb quala tòca.

Lo cas basc : batua e vernacular

Mas demora qu’a rason suls efèits fòrça negatius de l’imposicion d’un estandard d’en naut, per exemple del professor suls enfants, dins lo mespretz de las varietats parladas (patés, vernacular, dialècte..). Ai retengut a prepaus una frasa del libre de Fraj : « M’escasèt de reculhir le testimoniatge dolorós de locutors eretièrs corregits per de joves missi dominici mandats pel campèstre per i espandir la Bona Paraula lingüistica » (Quin occitan per deman). Aquesta patologia es plan documentada tanben endacòm mai. Per exemple, ai legit un libre excellent sus la revitalizacion del basc a Usurbil, escrit per una cercaira americana, Jacqueline Urla (Reclaiming basque, language, nation and cultural activism, Reno et Las Vegas, University of Nevada Press, 2012), que se soven d’un professor de basc que li balhava de corses dins las annadas 80 e que se metiá en colèra, coma Fraj, contra sos cò-nacionals en Hegoalde que aprenian lo batua (lo basc estandard) a l’escòla, « then went home and corrected the colloquial forms of their parents or grandparents ». Soi segur que d’observacions vesinas se faguèron tanben en Bretanha, en Catalonha e endacòm mai. Mas justament, Urla mòstra que l’estandard escrit batua, elaborat per l’Academia de lenga basca a partir de 1968, se presentava coma una estandardizacion de la lenga escrita e non pas orala ; aquesta academia a totjorn dich que lo batua èra pas fach per prene la plaça de la lenga parlada. Ajèt tot parièr d’efeits negatius de desvalorizacion de la lenga dialectala populara. D’ensenhaires, los escolans, e los quites locutors natius (que trobavan çà que la lo batua artificial e frech) jutjavan que lo batua èra mai correcte que la lenga vernaculara : disián per exemple a prepaus de las fòrma  que son dieferentas en batua : « hola esan beharda » (« es aital que se deuriá dire ») : (p. 94).. Mas Urla analisa tanben l’importanta revalorizacion dels « dialèctes » e de las variantas localas dempuèi las annadas Nonantas ; una presa de consciéncia del fach que lo chuc e la sang de la lenga venon de las variantas, eretadas o novèlas : es aital que de ràdios e de revistas trabalhan a valorizar la foramas dialectalas, non pas tant contre qu’a costat del batua. Pertant, dins lo mème temps, lo batua es vengut quicòm d’ordinari, de normal, perque tot simplament s’es espandís, es la lenga magèr dels media, de generacion d’enfants son estats escolarizats en batua e se pòt pas mai veire coma un basc de farlabica, coma foguèt lo cas a la debuta pel monde que lo criticavan.

La dominacion de l’estandard es pas un mal sens medecina

Se pòt clavar amb Susan Gal, una autra nòrd-americana, qu’estudís lo procès de formacion dels estandards lingüistics en Euròpa tota dins l’encastre del modèl de l’Estat-nacion. Vertat que, malurosament, sèm pas encara sortits d’aqueste modèl. Gal escriu en efèit que cada creacion d’un estandard crea tanben de formas estigmatizadas demèst las formas parladas dels quites locutors que deurián èsser avaloradas dins lors praticas lingüisticas mercés a l’establiment d’aquel quite estandard : « contrary to the common sense view, standardization creates not uniformity, but more (and hierarchical) heterogeneity »[12]. Es l’ironia negativa de l’estandard, mas pòt èsser corregida dins lo proces de reabilitacion dialectica de las fòrmas vernacularas, dins l’encastre d’accions performativas de democracia lingüisticas e culturala. Almens es çò que me sembla mostrar J. Urla dins son libre sul País-Basc.

Discussion

Joan Sibille : pren l’exemple de la kòïnè lingüistica grèca al sègle IVen abans Crist s’es facha en defòra d’una imposicion dirècta per un poder : i a pas que, benlèu, l’egemonia intellectuala d’Atèna. Encara que la kòïnè es pas lo dialècte classic d’Atèna, escafa de particularitats del parlat d’Atèna.

A prepaus de las evolucions espontanèas de lengas parladas pròchas cap a un estandard, Sibille remarca que l’araba magrebin parlat en França es fòrça mens diferenciat que lo parlat d’origina. Se crea una mèna de convergéncia ; per exemple un Maroquin e un Tunisian parlan entre eles quicòm d’intermediari. Mas en general, l’araba magrebin parlat en França conserva pas totas las diferéncias dialectalas dels parlats d’origina, perque lo contèxte es lo de monde d’originas diversas que comunican entre eles.

Joèla Ginestet : L’acceleracion de la comunicacion amb la radiò e los desplaçaments an balhat un ritme de comunicacion qu’es mai rapide tanben, e que pòrta a l’estandardizacion d’un biais espontanèu e sens passar per l’escrit.

Joan Sibille : L’estandardizacion, amai se i a pas una academia que farge un estandard, se fa per la necessitat de la comunicacion.

Sibille torna tanben sus la la nocion de lenga polinomica. Foguèt elaborada per Marcellesi perque a moment donat lo moviment còrse, mai que mai nacionalista, capitèt pas a fargar un estandard. Marcellesi (qu’èra pr’aquò comunista e pas nacionalista) farguèt, aquèla nocion. I ajèt convergéncia entre los besonhs del moviment nacionalista e aquesta teoria que foguèt aital promoguda e adoptada. Mas se vei, a la radio per exemple, que i a un estandard còrse qu’es a se fargar. Los còrses que mestrejan pas lo dialecte e que se tornan apropriar la lenga, lo fan a travers una forma qu’es, de fach, un estandard.

Joèla Ginestet : aquò es un punt positiu de l’estandardizacion : facilita fòrça la reapropriacion de la lenga.

Matias Gibert, enfin clau sul procediment de Blanchet : tot son discors de Blanchet, fin finala, es fondat sus un a priori arbitrari : per el, es illegitime e impensable que la lenga occitana siá utilizada dins la societat coma una lenga normala. Tot aquò es jos-entendut, e lo demai es una construccion ideologica per lo justificar, per de que, se l’occitan foguèt usat coma una lenga normala, la nòrma (un occitan pluricentric) va apareisser de per èla, de per l’usatge. I a una volontat de daissar la lenga dins son canton, dins un espaci de minoritat e aquò empacha qu’una nòrma se faga de per ela.

 



[1] Philippe Blanchet, Discriminations : combattre la glottophobie, Textuel, 2016, p. 91 sq, mas aquelas paginas se trapan deja dins : « Standardisation linguistique, glottophobie et prise de pouvoir », Cahiers de linguistique, Langues et pouvoirs, 2015.

[2] « L’effet de la domination symbolique ne se voit jamais aussi bien que lorsqu’elle s’abolit. L’accès d’une langue jusque là dominée au statut de langue officielle, c’est-à-dire politiquement et culturellement légitime, investie d’une sorte d’autorité intrinsèque en tant qu’instrument d’expression autorisé de l’autorité, a bien sûr pour effet, comme on le voit au moment où des pays jusque là colonisés accèdent à l’indépendance, de légitimer les détenteurs de cette langue à s’approprier les positions de pouvoir et les gratifications matérielles corrélatives (donc à en exclure ceux qui devaient leur position dominante à d’autres compétences linguistiques).

[3] Veire Henri Boyer (sous la direction de), De L’école occitane à l’enseignement public : vécu et représentations sociolinguistiques Une enquête auprès d’un groupe d’ex-calandrons, L’Harmattan, 2005. Mon compte rendut sus Mescladis.

[4] Langage et pouvoir symbolique, p. 72.

[5] « C’est donc seulement lorsque apparaissent les usages et les fonctions inédits qu’implique la constitution de la nation, groupe tout à fait abstrait et fondé sur le droit, que deviennent indispensable la langue standard, impersonnnelle et anonyme comme les usages officiels qu’elle doit servir, et, du même coup, le travail de normalisation des produits des habitus linguistiques », Langue et pouvoir symbolique, p. 74.

[6] On ne peut « imputer les progrès de la langue officielle à l’efficacité directe de contraintes juridiques ou quasi-juridiques (qui peuvent imposer, au mieux, l’acquisition mais non l’utilisation géné ralisée et, du même coup, la repro- duction autonome, de la langue légitime). Toute domination symbolique suppose de la part de ceux qui la subissent une forme de complicité qui n’est ni soumission passive, ni adhésion libre à des valeurs », Langue et pouvoir symbolique, p. 78.

[7] Jean Sibille dins la discussion far remarcar que foguèt un pauc la mèma causa per l’alemand.

[8] « orquestrats » : cossí ? « parcialament » : es a dire ?

[9] Langue et pouvoir symbolique, p. 72.

[10] Jean Séguy, « La relation entre la distance spatiale et la distance lexicale », Revue de linguistique romane, n° 139-140, juil.-déc. 1971, pp. 335-3. Puèi aprigondida per Daniel Fabre, Jacques Lacroix, et RobertLafont, « Perspectives en ethnolinguistique occitane », Ethnologie française, 1/1/1973, Vol. 3, Issue 3/4, p. 253-264. Fabre insistís sus la tension interna en tota lenga teorizada per Saussure : « intercourse » (nécessité de communiquer) e esperit de cloquièr : volontat de se singularisar (lenga coma emblème du groupe).

[11] Ottavi Pascal, « Langue corse et polynomie. Retour sur un processus langagier dans l'enseignement secondaire », Cahiers de sociolinguistique, 1/2010 (n° 15), p. 87-96.

URL : http://www.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2010-1-page-87.htm

[12] Susan Gal, « Contradictions of Standard Language in Europe: Implications for the Study of Practices and Publics », Social Anthropology 14, no. 2, 2006 (p. 163–181), p. 171.

 

06 décembre 2016

Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 2, Eric Fraj : presentacion de Philippe Blanchet, Discriminations : combattre la glottophobie

Le-livre-qui-parlait-toutes-les-langues

 

Compte rendut de la sesilha n° 2 del seminari Lengas e Poders, Ostal d’Occitania, Tolosa, lo dimècres 16 de novembre 2016

 

Eric Fraj : Presentacion e discussion del libre de Philippe Blanchet, Discriminations : combattre la glottophobie, Textuel, 2016.

 

(NB fau aquí lo resumit de la presentacion de Fraj – en romanas – e boti sas reflexions criticas o de las del public, per mai de clartat, en discors indirecte, en italicas e entre croquets)

 

Lo libre es fòrça interessant, subretot per un public non avisat. Presenta una sintèsi dels trabalhs passats de l’autor e demòstra un grand esfòrç de pedagogia. Es organizat en cinq partidas.

I – Lo Constat : existisson de discriminacions lingüisticas en plan de societats e en França tanben ont la question es una mèna de tabo. Dins la lei francesa contra las discriminacions (2001, 2006, 2014), la lenga es pas un motiu de discriminacion e doncas aquelas discriminacions son de fach autorizadas. Aqueste oblit volontari es fondat sus l’ideologia lingüistica de l’unitat e unicitat lingüistica. Es un punt avugle en França, tanben en çò dels universitaris (ex. del Diccionari del racisme, de las exclusions e de las discriminacions que parla pas de discrimacions lingüisticas en França)[1]. Reticéncias o refus de ratificar los tractats o articles de tractats que parlan de minoritats lingüisticas, vist que França reconeis pas l’existéncia, sus son territòri, de minoritats que que sián. Mas, amai fòrça limitada, la nocion demora valabla, amb la Convencion europenca de salvagarda dels dreits de l’òme e de las libertats fondamentalas (CEDHLF) e la Carta europenca dels dreits fondamentals (CEDF), ratificadas per França.

II- Sa vision de las causas. Blanchet presenta de nocions utilas a l’identificacion e la compreneson de las discriminacions lingüisticas. Las praticas lingüisticas son vistas coma « de praticas socialas eterogeneas en continuitat ». Per el existisson pas de frontièras de lenga ; la « lenga » es una fabricacion ideologica. Las lengas tal coma son parladas son pas de còdis normats separats los unis dels autres ; aquels còdis son d’arfacts fargats per de gramaticians e de lingüistas (lengas coma sistemas claus). Las lengas aital nomenadas son d’enjòcs e de mejans de poder (objèctes passius mas tanben mejans actius de poder). Per el, los locutors inventan las lengas en continuacion [aquí Fraj exprima son desacòrdi amb aquesta vision sus la basa de sas lecturas de Henri Meschonnic : la lenga es dins lo diccionari, dins las gramaticas, tot libre que la descriu e la nòrma, mas çò qu’es inventat son de discorses, e encara pas en permanéncia, per inventar quicòm de personal, de subjectiu es pas tant simple, coma zo mòstra Bergson]. Blanchet fa puèi la distinccion entre nòrmas constructivas (las que son inventadas pels locutors) e nòrmas perscriptivas, que dependon de règlas d’organizacion de la societat e servisson totjorn d’enjòcs de poders, de dominacion sociala e economica. Inculcacion de cresenças :

- que las lengas preexistisson a lor usatge e que los locutors las devon metre en òrdre en respectant las règlas prescritas.

- que solas las lengas estandardizadas son legitimas, al punt que de còps fan l’objècte de prescripcions per la lei.

- que las lengas qu’an pas de gramatica prescriptiva an pas cap de gramatica.

- que las variacions son de fautas rapòrt a las nòrmas prescriptivas. [auriá pogut prene en compte, nòta Fraj, lo sens moral de fauta ; parlam pas d’error, mas de fautas].

Per el, las normas prescriptivas son un critèri illegitime. Posicion etica : fa la diferéncia entre l’illegitima e l’illegal. Las disciminacions lingüisticas son de discriminacions « perque son de praticas discriminantas d’un punt de vist etic » (p. 41).

Enfin, lo concèpte de glotofobia, qu’el inventa per nomenar la discriminacion lingüistica, que s’inscriu dins lo paradigme de las alteròfobias (omofobia, judeofoboia, etc.). çaquelà, fa un ligam entre lo sens psicologic e lo sens sociologic, perque ditz que la paur de l’autre es un dels motors de las discriminacions

[reflexion critica de Fraj sul sicut : en primièr perque dire que "glotofobia" fa mestièr en disent que "discriminacion lingüistica" se podriá pas aital enclaure dins un paradigme ? Se ditz plan discriminacion raciala, sexuala, culturala, etc. Aprèp, i a lo fach qu’aquel paradigme novel de la fobia es una mena de mòda, ara tot es vengut fobia… Fobia, aquí es lo mesprètz, l’òdi, la discriminacion negativa, etc. mas cal se ramentar que fobia vòl dire en primièr paur, quicòm de plan diferent. Blanchet sap aquò perque ditz que vòl balhar al mot un sens sociologic e non pas psicologic. Mas lo sens psicologic demora e geina ; la glotofobia, coma las autras fobias es coma una malatia, participa a una psiquiatrisacion del social]

Blanchet ditz tanben que cada còp que i a glotofobia, i a majoracion d’una lenga e minoracion d’una autra (p. 47) et doncas a cada glotofobia, corespond una glotofilia, amai una glotomania (subrevalorizacion d’una lenga e/o d’un registre de lenga). [mas alara tota glotofilia implica una glotofobia e se fa al detriment d’autras lengas ? aquò es evidentament fòrça discutible].

Fa tanben una diferéncia entre dominacion e egemomia (que ven de Gramsci[2]) : la dominacion est percebuda coma tala ; l’egemonia es pas percebuda, es una contrencha acceptada inconscientament o conscientament. L’egemonia produsís de cresenças, d’ideologias, e se balha d’aisinas de poders, d’agents glotopolitics que son d’actors, de garants e de beneficiaris de l’egemonia. Dins aquel encastre la glotofobia pòrta sus las representacions sociolingüisticas.

Blanchet plaideja per la diversitat lingüistica : 80 % dels umans son plurilingües, i a una capacitat dels umans al plurilingüisme ; lo son d’un biais espontaneu.

La variacion lingüistica es permanenta e infinida.

Denoncia de mites :

- lo de la mestreja totala de la lenga comuna ; òm mestreja pas jamai completament la lenga comuna (la lenga es pas un animal salvatge, un animal qu’òm domda), amai foguèssem d’experts ;

- lo de pensar que los umans s’entendrián melhor s’avian pas qu’una lenga ;

- lo mite enfin que caldriá mestrejar totis la meteissa lenga per far societat : los umans fabrican totjorn de diversitat.

Denoncia lo caractere ideologic de la mestresa de la lenga e aquí parla del francés, critiquant l’idèia que mestrejar lo francés seriá parlar un « bon » francés ; en vertat es parlar un francés estandardizat, normalizat es a dire una pichona partida del francés efectiu. La mestresa de la lenga es una reduccion de las competéncias socio-lingüisticas del monde e doncas constituisson un element clau de la glotofobia.

III Cossí s’espandís e se manten la glotofobia.

Torna parlar dels agents glotopolitics e del ròtle de las instàncias.

Dins un capitol critica las accions glotopoliticas que pretendan beneficiar a varietats lingüisticas dominadas, mas que passan per la construccion de normas estandardizadas d’aquestas varietats sens tener compte de las praticas efectivas dels locutors (p. 61 e p. 101-103). Los militants de las lengas minorizadas bastisson una « ciutadela lingüistica embarrada dins un purisme, una ideologia de la dominacion ». [Fraj tròba aquí quicòm d’interessant, amai se parla d’exageracion e subretot, cap a l’occitan e al breton, de mala fe. Seguís de citar] Per « desminoritarizar lor lenga », imaginan sonque « de l’estandardizar e de l’impausar per la via del poder » [mas quin poder ? vist qu’an pas lo poder politic : lo poder dels intellectuals, lo de l’universitat ?], e aital « fan pas que reprodusir a una autra escala e al benefici d’una autra partida de la populacion la mèma ideologia. Combatan pas l’ideologia ela mèma e lo tipe d’organizacion sociala inegalitaria qu’es a servir. Volon simplament la veire aplicada a lor pròpi benefici e se retrobar del costat dels dominants… » (p. 102). « L’estandard renforça la representacion negativa que los locutors espontaneus an de lors parlars familièrs » (p. 103)

[Tot aquò es pas forçadament fals, çò ditz Fraj, mas a son vejaire es una question de pedagogia, de cossí se fan las causas. Dins la sala lo quite Sauzet ditz qu’es una « bona question ». Me permeti ièu de dire que çò que Blanchet conta del pretendut « occitan estandard », p. 103, es lo summum de la mala fe, perque tot simplament fals (pas d’estandard unenc, impausat a totis los locutors, aquò es una pura ficcion, etc.). Fraj fa remarcar que pren la pena de dire que lo bearnes o lo provençal son viscuts coma lengas diferentas (puntejant aital nòstra manca de pedagogia a nos autres occitanistas), e non pas que lingüisticament an pas res a veire amb los autres parlats d'òc. Aquò ven, çò ditz Jean Sibille, de sa definicion estrictament sociolingüistica de la lenga, sa reduccion a çò que los locutors apelan aital, en balhant de noms a çò que parlan. Sibille apond que cal destriar lo biais del monde de nomenar las lengas e lo sentit de la lenga ; i a de monde vielh d’aiçi que sabon que se van a 300 km comprendran lo monde e que serà mai o mens la mèma lenga. Cal dire tanben que Blanchet causís plan sos exemples, e que per un fum de parlats aquesta idèia de « lengas diferentas » es falsa, ne pòdi ièu testemoniar en Lemosin. Per claure aquesta discussion, Fraj ditz que Blanchet patís de sa pausicion ideologica ; l’occitan es lo monstre de tuar, etc.].

Blanchet usa de la nocion de diglossia, que coneissèm plan e d’« inseguretat » lingüistica, benlèu sul model de « l’inseguretat culturala » teorizada per Christophe Guilly (La França periferica, 2014)[3], coma çò que produsís la diglossia [encara un terme de psicologia, nòta Fraj, amai se fa mestièr per la descripcion]. Parla tanben del ròtle nefaste de l’escòla, qu’ensenha dos sabers : çò qu’es la nòrma e çò qu’es pas la nòrma, e pels pichons que son pas dins la nòrma pòt èsser que negatiu ; son botas dins un regime ideologic qu’auran fòrça mal d'en sortir. Plan segur es de discriminacion sociala e torna prene la tèsi de Bourdieu : l’escòla es faita per crear d’eiritièr e perque l’elita se pòsca reprodusir…

L’estandard, otís màger de reproduccion de l’estat nacion : purificar la lenga de la nacion de tota eterogeneitat per crear « una religion estatala de la lenga, un totem patriotic que son cor sacrat n’es l’ortografia » ; sacralizacion, plan segur, del monolingüisme. Aquesta politica es malurosament imitada pel monde que defendan las lengas minorizadas. Un jos capitol es dedicat als dominats que volon venir dominants (son la paginas 101-103, que se ne parla supra).

IV- exemples de discorses e de comportaments glotofòbs institucionals e individuals (sèm passats lèu lèu, rason de mai de legir lo libre !)

V- Trapar una alternativa a la glotofobia, non estandardizanta. La tròba mai que mai dins la notion de polinomia, tant coma l’a formalizada lo sociolingüista còrse J.-B. Marcellesi[4]. Torna repetir que la glotofobia es una question de dreits de la persona, de dreits umans…

[Jamai parla pas dels dreits d’una comunautat ; tot es orizontal e tot es actual. Associa la lenga a la cultura solament un còp dins lo libre. Meschonnic disiá que tota lenga es tanben una cultura e tota cultura corespond almens a una lenga. Blanchet fa pas aquel ligam. Manca la prigondor istorica. I a jamai l’ideia que quand òm defen una lenga e doncas una cultura minorizada, òm pòt tanben defendre una istòria, una literatura. Pas de nocion de comunautat lingüistica e culturala. Defensa liberala de la cultura e dels dreits umans. I a jamai la vision de la primautat del grop o de la societat.]

Parla puèi de la necessitat d’una informacion e d’una educacion desalienada [va plan, ma cossí fasèm ?]. Cal tornar pensar, çò ditz, l’educacion lingüistica e los aspectes lingüistics de l’educacion. Metre un punt final al mite de la necessitat del monolingüisme ; assegurar l’estabiliment d’una pluralitat lingüistica [per quals mejans ?] ; inclaure la question lingüistica dins un projècte de societat… Cal començar per una pratica personala conscienta, e al nivel collectiu, parla d’autogestion en ligam amb la polinomia de J.-B. Marcellesi. [mas dins tota aquesta fin balha pas brica de solucions concrètas]

 

Discussion :

Fraj : Blanchet critica la nòrma a l’escòla, mas se i a pas de nòrma a l’escòla, vist que vivèm pas fòra sòl, mas dins la societat tala coma es, s’ensenham pas la nòrma, mandam los escolans al tuador. Cal tener compte de la situacion e de la realtat sociala… e sociolingüistica. Ièu parteji la tèsi de Bourdieu e disi a mos escolans : sèm dins una societat crudela que fa la tria e la lenga es un mejan de far la tria. Pren la defensa del monde que patisson la discriminacion lingüistica ma sembla de los voler daissar dins la situacion culturala ont van sufrir la discriminacion encara mai.

Patric Sauzet : A l’opausat de Blanchet, se pòt remandar (per mostrar l'opausicion simetrica) a Alain Bentolila que sosten l'idèa que la nòrma libera, e qu’es per exemple fòrça opausat al creòl perque en creòl digus pòt far valer son dreit ; per aquò cal ensenhar la lenga del poder. Blanchet critica los lingüistas mas es fòrça pròche de maites lingüistas : dins los cors de lingüisticas, los collègas passan lor temps a ironizar sus la nòrma e las prescripcions. Un, per exemple, te fa una tèsi sus l’emplec de « c’est grave » (« c’est grave chiant », « c’est grave nul », etc.) d’un biais fòrça precis e formal, en disent : « nos autres sèm de lingüistas, agacham tot. ». I a una « nomofobia » del lingüista que sembla partejar Blanchet. Puèi, lo discors anti-nòrma lo trobam tanben en çò d’un fum d’occitanistas, qu’acceptan lo constat de l’intercompreneson, mas son feròtjament anti-normatius e contra tota mena d’estandardizacion. Mas lo problema es que sens estandard, avèm pas la gama d’expression qu’avèm en francés. I a une lenga per pensar en francés, per articular de discorses teorics, qu’es elaborada… e en occitan de còps que i a tot aquò nos manca ; la lenga coma instrument de literatura, per l’escritura, la pensada, etc. se fa pas sens un trabalh de normalizacion. Çò mème per l’ensenhament… Michel Banniard cita en alemand : « Kultursprache ist ein Aufbausprache » (une lenga de cultura es una lenga construita). Enfin, çò ditz Sauzet, se tot se val, se debèm respectar totis los parlats tals coma son, alara, forçadament, las ierarquias entre lengas e modalitats de lenga demoran talas coma son.

Fraj : Sovent i a de monde qu’an cregut que mon libre (Quin occitan per deman ?) foguèsse contra tota nòrma, mas dejà lo monde que parlan sens aver estudiat la lenga seguisson una nòrma ; la de los que lor an aprés. Dins aqueste libre i aviá una volontat d’èsser pragmatic : podèm pas parlar amb de locutors naturals amb una modalitat de lenga que siá tròp aluenhada de lor modalitat, mas aquò voliá pas dire que i a pas de nòrma dins lo quite parlat eiretat. E la nòrma academica joga tanben son ròtle, mas d’en primièr cal ensenhar la nòrma eiretada.

Sauzet : Mas a aquesta nòrma, Blanchet i crei pas ; crei pas que la lenga siá vertadièrament un sistema (segond lo model de la lingüistica generativista) que produsís sas proprias limitas (perque de fach, tot es pas possible dins una lenga) e lo dròlle per parlar integra un sistema, o mai d’un : mas apren doas lengas, dos sistemas, e non pas una mescla dels dos : i a pas un continuum ont tot seriá possible (per aquò Sauzet fa una allusion critica a la teoria continuista de Mario Alinei).

Cavaillé : Ièu, sens èsser lingüista me permeti de dire que de tot biais, a partir del moment ont i a escritura e ensenhament, i a forçadament d’estandard. Almens i a un esfòrç d’estandardizacion consubstancial a l’escritura, a la difusion de l’escrich e a l’ensenhament (òm escrich per èsser legit per lo mai de monde possible e òm es obligat de se botar d’acòrdi sus una nòrma lingüistica per fargar una lenga d’ensenhament). E aqueste procès es en primièr orizontal, dempuèi las quitas praticas, abans d’èsser vertical e de naut en bas, per l’impausicion d’un poder.

Sibille : a prepaus de la teoria polinomica de Marcellesi : es lo rebat de l’incapacitat dels Còrses a fargar d’estandards e aquesta teoria foguèt promoguda perque i ajèt a un moment convergéncia d’interes entre lo moviment nacionalista e los lingüistas. En Sardenha (raprochament fach per Banniard) seriá un prefach mai simple, en fargant una nòrma pluricentrica amb dos estandards (campidanese e logudorese).

Sauzet : reconeis que trobam dins los parlats d’òc, de còps que i a, d’elements e de traches per far de diferenciacions (per exemple amb lo provençal qu’a pas de traça de la « s » al plural, amai s’aquò pausa pas cap de problema d’intercompreneson pels autres locutors d’òc), e reconeis tanben l’importància de la volontat de far lenga amassa del fach del passat e pel projècte. I a de sistemas potencialament diferenciats e que podon venir diferents se los volèm pas far tener.

Compte rendut de Joan-Pèire Cavalièr



[1] Esther Benbassa, Dictionnaire des racismes, de l'exclusion et des discriminations, Larousse, 2010.

[2] De legir per exemple, la presentacion d’aquesta nocion gramsciana sul blog de la revista Agir par la culture.

[3] L’autor del compte rendut fa remarcar que lo concepte d’inseguritat lingüistica es çaquelà un concepte classic de la soco-lingüistica dempuèi William Labov. Bourdieu ne fa usatge et maites d’autres abans Blanchet. De veser lo cors d’introduccion a la sociolingüistica de Blanchet et Bulot sul site de l’universitat de Rennes. Es puslèu lo concèpte d’inseguritat culturala que ven de la sociolingüistica.

[4] Se pòt veire e escotar l’intervista faita per Blanchet de Marcellesi, sus lo site universitari Canal-U.

06 novembre 2016

Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 1, Joèla Ginestet : Te reo Māori. La lenga dels èssers ordinaris (tāngata māori)

Kei Reira Te Hunga Kowao (Where the Wild Things Are) by Maurice Sendak

Kei Reira Te Hunga Kowao (Ont las causas Salvajas son) libre en Te Reo pels pichons de Maurice Sendak

 

Compte rendut de la 1èra sesilha (2016-2017) del seminari Lengas e Poders, Ostal d’Occitania, Tolosa, lo 12 d’octobre 2016

 

Joèla Ginestet : Te reo Māori. La lenga dels èssers ordinaris (tāngata māori)

 

ko te reo te tāhuhu o tēnei whare

la lenga es lo pilièr de l’ostal

 

Joèla Ginestèt presentèt un expausat fòrça complet sus l’istòria de la Nòva Zelanda, son pòblament per de monde de Polinesia (sègle XIII), sa colonisacion (sègle XIX), las interaccion culturalas e politicas entre maoris e « Pākehā » (los blancs), dempuèi Tasman (1642) e Cook (1769) dusca al jorn d’uèi.

La lenga (dins la massa d’entresenhas balhadas per Joèla me vau concentrar sus ela), Te reo Māori, fa part de l’ensemble de lengas maori de Polinesia (el meteis part del grand ensemble de las lengas autronesianas). Dins sas variacions dialectalas, demora encara pròcha de l’ensemble polinesian d’ont venian los primièrs estajants, vist que Tupaia, un òme de l’iscla de Ra’iatea qu’acompanhava Cook posquèt la comprene e la revirar mai o mens sul pic. Qualquas particularitats :reduplicacion : wahine (femna) – wāhine (femnas) ; pakaru (copat) – pākarukaru (brigalhat) ; particulas aspectualas : kua (perfect), me (prescriptiu), ki (cap a), kei (a) ; determinants : te (sing.) and ngā (pl.) ;  particulas auxiliàrias : i (passat), ka (futur).

Aquesta lenga foguèt rapidament escricha : tre 1814 se comencèt a revirar la Bibla en reo māori (Paipera Tapu – se reconeis lo mot tapu = tabo) pels besonhs dels missionaris protestants ; 1815, primièra gramatica (Thomas Kendall) ; 1820, grafia romana de Samuel Lee ; 1842, primièr jornal en Māori : Te Karere o Niu Tireni.

Una data importanta es la de 1835, ont 35 caps costumièrs (rangatira) signèron una declaracion d’independéncia, en maori revirada en anglés (aquí lo tèxte), mas foguèt anulada pel Tractat de Waitangi (te triti o Waitangi), en 1840, que garantís la proprietat dels maoris, mas a condicion d’acceptar de venir de subjèctes britanics, de vendre lors tèrras sonque a la corona e d’abandonar lor sovereinetat al govern britanic. Aquel tèxte tanben foguèt redigit en maori e en anglés amb de diferéncias notablas en maori per far passar la pilula (vaquí lo tèxte). Es al moment de sa signatura que la Nòva Zelanda, dins l’emperi britanic, se separèt de la Nòva Gala (Australia). Lo tèxte demora totjorn la basa, al jorn d’uèi de las negociacions entre las comunautats maori e lo govern del país.

Qualques rangarita volguèron pas signar lo tractat, e i ajèt entre 1843 e 1872 una seria de guèrras internas ; dins aquelas decenias los Maoris perdèron fòrça tèrras e la populacion baissèt de mitat.

La cultura e la lenga comencèt a èsser presa en consideracion dins de collectatges a la fin del sègle XIX ; cal citar almens lo nom de Āpirana Turupa Ngata, 1874-1950, universitari maori, autor de Ngā moteatea, colleccion de cançons maori (un polit exemple aquí).

Mas la comunautats maori, vengudas fòrça minoritarias dins la populacion, passèron de mai en mai a l’anglés, lenga del comerci, dels media e de l’ensenhament.

Cal esperar las annadas settantas del sègle passat, coma en tant d’autres lòcs del monde, per encontrar un vertadièr moviment de revitalisacion. En 1975, un rapòrt sul Te Reo (rapòrt Benton)monstrèr que 95 % de las familhas parlavan pas mai la lenga a l’ostal. En responsa, las iniciativas d’ensenhament se multipliquèron amb la creacion d’escòlas per ensenhar te reo Māori : Te Kōhanga Reo (lenga al nis, per immersion dins la familha dusca a 6 ans, quicòm de fòrça interessant) ; Kura Kaupapa Māori (escòlas d’immersion) ; Te Ataarangi(escòlas en anglés mas amb d’activitas ligadas a la cultura e la lenga maori segond las regions).

En 1987 lo parlament de Nòva Zelanda adopta lo Maori Language Act 1987 que balha al te reo Māori l’estatut de lenga oficiala e lo drech als locutors de se’n servir davant un tribunal. Creacion de la Māori Language Commission, ara Te Taura Whiri I Te Reo Māori per la promocion de la lenga coma lenga viva, la fixacion d’un estandard per l’escritura, etc.

Per çò qu’es dels medias (competencia de la Māori Language Commission), a l’ora d’ara existisson doas cadenas : Māori television, television d’Estat amb de servicis en lenga (dempuèi 2004, amb un polit eslogan :Mā rātou, mā mātou, mā koutou, mā tātou ; per elis, per nosautres, per vosautres, per totis) e dempuèi 2008, totjorn dins l’encastre de Māori television, Te Reoque difusa pas qu’en te reo Māori.

Uèi, la populacion Maori es de 712 000 sus mai de 4 544 000 estajants, es a dire fa quicòm coma 15,66 % dels Neò Zelandeses. 7 sètis al parlament son reservat als maoris (disposicion contestada) ; n’i apas qu’1 pel Maori Party, en descasença, e 6 dins lo Labour Party.

La lenga es parlada que per4 % de la populacion del país e 23 % de la populacion māori pòdon conversar dins la lenga. Aquò fin finala fa pas que 30 000 personas a mestrejar la lenga.

 

Discussion :

- Joan Sibille nòta que las lengas de Polinesia francesa se son conservadas melhor, mas perqué lo pòblament europenc foguèt mendre. La nòva Caledonia presenta un cas particulièr, amb sa 28 lengas plan diferentas ont lo francés es lenga veiculara e una partida d’aquelas lengas son gaireben desaparegudas. La Polinesia foguèt poblada entre lo sègle X e lo sègle XIII e i a pas agut de divergencias importantas, a la diferéncia de la Nòva Caledonia.

- Joèla Ginestet, a doas questions sus la colonisacion e suls moviment de desconolizacion, evoca lo militantisme depuèi las annadas 70 a l’universitat e endacòm mai, amai lo moviment rātana, fondat per lo profèt Tahupotiki Wiremu Rātana a la debuta del sègle XX. A Ratana Pa, lo fogal d’aquèla gleisa sincretista, per exemple, lo sentiment identitari es fòrça present. E la negocacion del Tractat de Waitangi es totjorn d’actualitat, amb un sistema de « trust » creats per menar lo afars de la part maori. I a tanben la volontat de pas vendre las tèrras, de conservar las tèrras que los religan als aujòls. A l’universitat las postcolonial studies e la tematica de la revitalizacion son a la punta. Los « trusts » ara se botan sul torisme e de fach i a fòrça causa a veser, mas aquò pòt virar e, malurosament, va virar al musèu vivent.

cr de J.P. C


14 septembre 2016

Lengas e Poders 2015-2016 : presentacion del seminari e tièra dels comptes renduts

 

 

img009

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Lengas e poders

 

Un seminari en occitan

 

L’annada escolara passada, a mon iniciativa, s’es dubert un pichon seminari (que demanda pas qu’a venir grand !) de forma e de nivel universitari en occitan a l’Ostal d’Occitania de Tolosa, 11 rue Malcosinat. Merceji en primièr l’Ostal per son accuelh et son ajuda e totis los participants, e en particulièrs totis los que son vengut regularament animar e portar lor contribucion.

S’es debanat un dimercrès cada mes entre octobre e mai. Ongan se farà de nòu, segond la mèma regularitat.

Traparetz sus aqueste blòg los comptes renduts de las sesilhas – es a dire dels expausat mas tanben e subretot de las discussions – amb, de còps que i a, un pauc de documentacion.

Manca lo resson de la darrièra sesilha (26 de mai) que malurosament l’enregistrament se n’es perdut dins lo crash d’un disc dur. Esperi totjorn de lo poder recuperar. Aquel jorn s’ausiguèt, exepcionalament a l’universitat del Miralh – ara Jean Jaures –, un expausat de James Costa : La revitalizacion lingüistica, una question de lenga ? e se discutèt lo tèxte de Florian Vernet titolat : Qualques reflexions sus la situacion de l'occitan.

Aquí dejos, l’argumentari introductiu e la lista dels comptes renduts, publicats separadament.

J.P. Cavaillé

 

Argumentari :

 

Que pòdon los poders sus las lengas ? Que pòdon las lengas suls poders ? Qu’es aquò e que pòt una lenga de poder ? Qu’es aquò e que pòt una lenga despoderada ? O melhor, cossí las lengas podon èsser a l’encòp espleches de dominacion e aisinas de lucha contra la dominacion ? Un autre biais de prene aqueste subjècte de reflexion seriá de se demandar perqué la question de la democracia linguïstica es aital pauc e mau pausada, perqué demora un punt cec dins la part majora de la filosofia politica contemporanèa ? Perqué tant de discors sus la libertat e l’afrancament, amai los que se vòlon mai radicals, se dison dins de lengas e registres de lenga que son las e los dels mèstres e dels poders instituits, e participan an aquesta dominacion linguistica sens cap de reflexivitat critica ?

L’ideia es de fargar un seminari de recerca en occitan, per demostrar dins los actes (de paraula e d’escritura) que se pòt desvolopar en filosofia e scienças socialas un discors critic e analitic dins una lenga çò ditz desprovesida de l’aparelhatge conceptual per zo far. Plan segur las questions en francés (e dins las autras lengas conegudas pels intervenents) seràn plan vengudas, mas l’ideia es de servar l’occitan coma lenga d’exposicion e, per tant que serà possible, d’escambi. L’escomessa, autrament dich, es de trobar e fargar un public que parla o almens compren l’occitan, dispausat a partecipar a una reflexion collectiva de nivel universitari. Vòstra preséncia es donca vitala.

 

Langues et pouvoirs

Que peuvent les pouvoirs sur les langues ? Que peuvent les langues sur les pouvoirs ? Qu’est-ce et que peut une langue de pouvoir ? Qu’est-ce, et que peut une langue privée de pouvoir ? Ou mieux, comment les langues peuvent-elles être à la fois des instruments de domination et des outils pour lutter contre la domination ? Une autre façon de prendre ce sujet de réflexion serait de se demander pourquoi la question de la démocratie linguistique est si peu et si mal posée, pourquoi elle reste un point aveugle dans la majeure partie de la philosophie politique contemporaine ? Pourquoi tant de discours sur la liberté et l’affranchissement, y compris ceux qui se veulent les plus radicaux, s’expriment en des langues et des registres de langue qui sont celles et ceux des maîtres et des pouvoirs institués, et participent de cette domination linguistique sans aucune réflexivité critique ?

L’idée est de créer un séminaire de recherche dont la langue d’usage serait l’occitan, pour démontrer par les actes (de parole et d’écriture) qu’il est possible de développer en philosophie et en sciences sociales, un discours critique et analytique dans une langue soi-disant dépourvue de l’appareillage conceptuel qui lui permettrait de le faire. Bien sûr les questions et remarques en français (comme dans les autres langues connues des intervenants) seront les bienvenues, mais le pari est de maintenir l’occitan comme langue d’exposition et, pour autant que cela sera possible, d’échange.

 

Tièra  de las sessilha e dels comptes renduts :

 

Sesilha 1, 21 d’octobre 2015

Questions introductivas (J. P. C.)

 

Sesilha 2, 18 de novembre 2015

La nocion de poder e remarcas sus l’articulacion conceptuala lengas e poders (J. P. C.)

 

Sesilha 3, 16 de decembre 2015

Alem Surre-Garcia : Las nocions de « convivéncia » e de « talvera »

 

Sesilha 4, 20 de genièr 2016

Patric Sauzet : retorn sus son tèxte de 1988 : « Delai de la diglossia. Per un modèl mimetic del contacte de lengas »

 

Sesilha 5, 17 de febrièr 2016

Aurelia Lassaca : Lo primièr francimand

 

Sesilha 6, 16 de mars 2016

Jean-Pierre Cavaillé : La proïbicion linguïstica coma manifestacion de poder(s) : lengas d’esclaus (Platon) e d’erètges (Valdeses occitans de Calàbria)

 

Sesilha 7, 26 de mai 2016

James Costa : La revitalizacion lingüistica, una question de lenga ? (en espera del compte rendut)

Posté par tavan à 21:34 - - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

Lengas e Poders 2015-2016 - sesilha 6 - J.-P. Cavaillé : La proïbicion lingüistica coma manifestacion de poder(s)

 

 

img008

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha 6

16 de mars 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

Tèma de la sesilha, prepausat per J.-P. Cavaillé : La proïbicion lingüistica coma manifestacion de poder(s) : lengas d’esclaus (Platon) e d’erètges (Valdeses occitans de Calàbria)

(resumit de l’expausat) La situacion de proïbicion directa de la lenga, amb usatge de la fòrça e/ o de la lei, amai siá pas la nòstra, es interessanta d’analizar :

1- per las rasons balhadas per la justificar, perqué paradoxalament implican la reconeissença del poder que pòt aver una lenga (s’es interdicha es doncas qu’es considerada coma perilhosa).

2- per las situacions de resisténcia lingüistica que provoca la proïbicion, quora produsís una presa de consciéncia dels poders d’una lenga que se vòl suprimir e perqué se la vòl suprimir. Dins la proïbicion, se descobre que la lenga despoderada a un poder que la lenga poderosa parlada e impausada per los que la vòlon proïbir auriá pas, o pas mai.

1- proïbicion facha als esclaus de parlar lors lengas

Soi partit de la situacion extrèma (mas per aquò paradigmatica) de proïbicion lingüistica, la de las lengas dels esclaus. Avèm sul sicut lo tèxte fondator de Platon dins Las Leis, libre 6, 777c-777d, que ditz : « L’esclavatge es una possession plan embarrassanta. L’experiéncia l’a sovent demostrat : ne son testimòni las revòltas abitualas aital frequentas en cò dels Messenians, los malastres que capitan dins los Estats ont i a un fum d’esclaus que parlan la mèma lenga […]. A la vista de totis aquestes trebolaments, sèm plan embarrassats sul partit a prene sus aquestes subjèctes ; demora pas que dos mejans : lo primièr, es d’aver d’esclaus que siagan pas del mème país e que, per tant qu’es possible, parlan pas la mèma lenga, se volèm que patisson mai aisidament la servitud : lo second, de los plan tractar, non solament per elis mèmes, mais mai encara per nòstre pròpri interès. »[1] Aital, per Platon, l’esclau que pòt pas parlar sa lenga, l’esclau obligat de parlar la lenga del mestre, es mai obesissent e mai uros, o almens mens maluros.

Aqueste conselh de separar los esclaus de mèma origina, de mèma lenga e de mèma cultura, s’es plan sovent fach entendre dins l’istòria e foguèt sovent mes en pratica dins l’esclavatge dels nègres en America e dins las Caraïbas, en separant las quitas familhas, amb l’idèia, entre autres, de los empachar de parlar lor lenga, subretot per los susvelhar melhor. L’esclau a pas cap de dreit, sa condicion es la de la « vida nusa » per tornar prene l’expression d’Agamben e l’interdiccion de parlar sa lenga es pas qu’un aspecte del poder absolut de vida e de mòrt que lo mèstre a sus el ; totis los elements de son identitat li podon èsser arrancats : un còp vendut cambia de nom, lo mai sovent es convertit de fòrça a una religion novèla, pòt pas mai praticar sa cultura d’origina, nimai sa lenga mairala : l’interdiccion de la lenga fa part del programa de despersonalisacion e de desumanisacion de l’esclau. Un rapòrt de 2002 en Anglés sus internet dedicat a l’esclavatge contemporanèu en Sodan menciona, coma mejans comuns utilizats per destrusir l’identitat personala dels esclaus, « l’imposicion de noms novels, la conversion religiosa, l’imposicion de la circoncision, la proïbicion de l’usatge de las lengas nativas e lo refus de permetre de contactes amb la familia e la comunautat d’origina »[2].

            Mas çò que mostran tanben las situacions de servitud o d’esclavatge es que la proïbicion de la lenga pòt èsser vertadièrament efectiva solament quora los esclaus son separats de lors comunautat e de lor familia, si que non la pratica de la lenga demora encara longtemps, dins la clandestinitat o la discrecion, amb d’importants fenomènes de transmission e es çò que se passèt dins maites cases en America e endacòm mai a l’atge modèrne. L’idèia que la proïbicion directa, violenta, seriá la rason principala de la disparicion de las lengas d’Africa en America e dins la Caraïbas, per exemple, es uèi una causa fòrça contestada, perqué ont èra possible, los esclaus an continuat per un temps a parlar de lengas africanas e de còps que i a son estadas transmesas, almens parcialament, pendent doas o tres generacions.

L’imposicion e l’apropriacion de la lenga dels mestres meritan tanben d’èsser analizadas, e subretot lo procès e lo fenomène de la creòlizacion, fòrça estudiat, es a dire de la creacion de lengas novèlas sus la basa de las lengas dels mestre, mas tanben d’elements de gramatica e de fonologia de las lengas d’originas, creacion de lengas especificas, socialament e culturalament plan segur completament desconsideradas (« patois de nègres », çò disian los franceses) e, a priori, sens cap de poder (al contrari èran l’incarnacion lingüistica del quite estatut de l’esclavatge, es a dire de l’impoténcia, de l’ignorància, de l’insufiséncia, de l’assujetiment). Mas, de còps que i a, contaminèt la quita lenga dels mèstres, e venguèt mème la lenga dels mèstres o ex-mèstres, prenguèt la plaça de la lenga dels mèstre almens dins la vida vidanta e de totis aprèp l’abolicion (i a lo cas plan segur de Haïti, ont lo creòle es còoficial amb lo francés).

2- proïbicion facha als Valdeses de Calàbria de parlar occitan

Un autre exemple de proïbicion de la lenga que fa part de l’istòria nòstra, es la proïbicion de l’occitan dins las comunautats valdèsas persecutadas en Calàbria. Valdeses de las Alpas, occitanofones an migrat en Calàbria al segle XII e i foguèron mai o mens daissats tranquilles dusca al sègle XVI, dusca a la venguda de pastors calvinistas, çò qu’endralhèt la terribla repression de 1561 (chaples de mai de 2000 personas). An aquel moment, e puèi de nòu en 1592, los subrevius foguèron sosmeses per l’inquisicion a una tièra d’interdiccions : de far d’amassadas, de viajar, de se vestir coma n’avian l’abitudi (a la mòda transalpina, çò ditz) e de parlar lor lenga, lo provençal, vist que totis èran deja bilingües (parlavan lo calabrés, la lenga vernaculara del parçan). Se qualcun èra pres a parlar provençau èra condemnat a una jornada de prison e d’autras pènas mai duras eran previstas pels recidivistas ; la rason invocada es que se podiá pas comprene çò que se disián entre elis e lo provençal èra la lenga de lor eresia. (vesètz se volètz mai d’entresenhas, mon pichon article sul sicut).

Mas malgrat tot aquò, malgrat la conversion forçada e tot lo demai, gardèron lor lenga, almens dins lo mai bel dels vilatges qu’es Guardia Piemontese ont la se pòt ausir tot’ora. L’inquisicion capitèt a lor far perdre lor religion (aquò prenguèt fòrça temps e demoreran de catolics fòrça tebeses), mas capitèt pas a lor far perdre la lenga. Dins aquesta situacion, una situacion de bilingüisme, la lenga nominada « provençal » (provenzale) o « piemontes » (piemontese) foguèt identificada coma lo luòc de l’eresia, de la resisténcia eretica, cargada del poder de far viure l’eresia. Èra plan lo cas, perqué l’eresia valdesa se disiá e s’escriviá en occitan, dusca al moment, per çò qu’es de la França (pas de l’Italia evidentament), de l’agregacion dels Valdeses a la Refòrma calvinista ont, entre autras causas, accepteran de prene lo francés coma lenga del culte.

3- Proïbicions linguïsticas escolaras

            Se podriá prene segurament d’autras tipes de proïbicion lingüistica, coma lo de parlar quicòm mai dins l’encastre de l’escòla que la lenga ensenhada. Sufís de remandar a tota la tradicion d’interdiccion de parlar quicòm mai que lo latin dins maites colègis d’abans la Revolucion (almens aquò foguèt la règla efectiva dusca a la mitat del segle XVII)[3], que puèi venguèt ironicament l’interdiccion de parlar quicòm mai que lo francés, amb lo famos ritual del senhal o del simbòl contra los pateses e contra las lengas nativas dins las colonias (l’exportacion coloniala d’aquesta proïbicion es quicòm de fòrça important e tanben lo fach que siague sovent estada continuada aprèp la descolonisacion).

Aquí lo poder reconegut al patès, que siá patés de França o d’Africa, es lo poder, negatiu plan segur, mai que mai lo poder de mantener una barralha contra lo saber positiu, racional, scientific e tanben contra l’acquisicion d’una vertadièra ciutadanetad, per çò qu’es de la França, e de la vertadièra civilizacion, per çò qu’es de las colonias, e, al contrari al francés es atribuit lo poder pròpri, intrinsèc, d’inculcar la rason, la sciéncia, la civilisacion, la Republica, los drets de l’òme. Aquò es prestar un poder magic e quasi religios a la lenga nacionala, una magia a l’encòp politica, etica e estetica, una magia blanca plan segur, en lucha contra la magia negra dels pateses, lo poder negatiu qu’aurián de mantener l’inhorança, la supersticion, lo despotisme. Podèm pas que citar aquí la famosa frasa de Barère : « lo federalisme e la supersticion parlan bas-breton » e la de l’abat Grégoire : « l’avaliment dels pateses importa a l’expansion dels lums, a la conoissença de las lèis, al bonur nacional e a la tranquilitat politica » (Ensag sus la regenereacion fisica, morala e politica dels Josieus). Es per aquò que cal totjorn far una analisi politica e sociolingüistica dels poders magics, positius e negatius, prestats a las lengas

 

Discussion

Lengas d’esclaus

- M. Banniard afortís que cal far la distinccion entre l’esclavatge ancian (l’esclau a Roma se podiá rescatar al patron) e l’esclavatge modern en America (fòrça mai inuman). Per el, i a quasiment pas de punt comun entre las doas situacions. Lo projècte de Platon d’empachar los esclaus de parlar la mèma lenga es pas realista. Los esclaus dins Plauta parlan entre elis e amb los mestres sens cap de problema. D’alhors, avèm pas agut dins l’Emperi roman de creòles. L’idèia que las lengas romanas son de creòles latins es un mite romanista. Lo pòble e los esclaus (un terç de la populacion) savián parlar latin (remanda a la tèsi de Jean Christian Dumont, Servus. Rome et l'esclavage sous la République, Rome, École française, 1987). La situacion dels esclaus en America e dins las Caraïbas èra fòrça diferenta, èra una situacion de destressa lengatgièra.

- JP Cavaillé respond qu’a solament volgut mostrar que la situacion d’esclavatge es una situacion ont la proïbicion de la lenga d’origina deuriá èsser eficaça e justadament marcha pas, almens per d’esclaus de mèma origina.

Lengas sacradas o sacralizadas (latin, francés) e poders politics e religioses

- P. Sauzet fa remarcar que la valorizacion del latin dins França d’abans (e aprèp) la Revolucion èra fòrça contrariada (latin : prestigi dels pedants). Èra pas la lenga del modèl social lo mai poderos.

Parla tanben de la resisténcia a utilizar la lenga sacrada dins la vida vidanta (exemple de las comunautats josivas amb l’ebrèu ; la sacralizacion es tanben una mesa a distancia, una taboïzacion.

- JP. Cavaillé : mas lo latin èra tanben una lenga internacionala, escolara…

- P. Sauzet : los Jesuitas volian que los escolans sapesson plan lo latin coma lenga de cultura nauta (saber argumentar en latin, e plan segur l’escriure. Cf. la tesi de Jaurès encara en latin !), mas pr’aquò volian pas que los escolans se metesson a parlar latin dins la vida vidanta en defòra de l’escòla.

- M. Banniard : Lo francés ven una lenga sacrada tanben (poder simbolic e misterios). Uèi es l’ortografa, qu’es sacrada. Aquò vòl dire que la diglossia amb lo francés es acabada.

- P. Sauzet renviá a Colette Beaune, Naissance de la nation France, sus la politica reiala de valorizacion del francés. Cita, en occitan, dejà al segle XIII, lo sirventes de Bernart d’Auriac a Guilhem Fabre ont la lenga simbolica reivendicada es lo francés.

- JP. Cavaillé : dos tipes de lengas sacralizadas 1- la lenga d’autant mai sacrada que se compren pas o gaire (lo latin de gleiza per lo vulgus pecus) 2- la lenga que se compren, mas qu’es socialament e politicament reconeguda coma la mai poderosa (per ex. lo francés pels protestants)

- M. Banniard : Dins lo cas dels uganauts refusar lo latin es forabandir l’autoritat de Roma, es un biais de dire « non » a Roma.

- P. Sauzet : la Reforma es estrechament ligada a las afermacions nacionalas (acompanha la formacion de la nacion alemanda, amb la revirada en alemand de la Bibla, etc.).

- JP. Cavaillé : es pas solament una rason pratica (la compreneson de totis) que pòrta a causir lo francés (e non pas lo patés !) es una rason nautament simbolica (cf. l’adesion dels Valdeses a la Refoma passa per lo passatge al frances coma lenga de culta).

- P. Sauzet apond que de ministres en Bearn volian pas presicar en bearnés, alara que lo gascon demorava la lenga oficiala, perqué èra pas pro digne. La Contra Reforma ela a causit un doble regime : lo latin per l’elita eclesiastica e los vernaculars pel pòble, subretot dins las praticas oralas e de còps que i a escrichas, mas non pas benlèu per los valorizar.

Per lo poder reial coma pel poder religios se tracha pas de far de la lenga del pòble una lenga de lètras e de la balhar a aprene… es una transparéncia non pas de cap en cima mas de la cima aval.

Compte rendut J.-P. Cavaillé

[1]              Vesètz tanben Aristòtel, Economica, 1, 5, 6.

[2]              « renaming, forced religious conversion, involuntary circumcision, prohibition on the use of native languages and the denial of contacts with the victims’ families and communities of origin », Report of the International Eminent Persons Group, 2002.

[3]              André Chervel, Histoire de l'enseignement du français du XVIIe au XXe siècle, RETZ, 2011.

 

Lengas e Poders 2015-2016 - sesilha 5 - Aurelia Lassaca : Lo primièr francimand

 

img007

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha 5

17 de febrièr 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

Lo tèma de la sesilha, prepausat per P. Sauzet (dins la dralha de son expausat sul model mimetic, compte rendu precedent) èra lo primièr francimand. Avèm convidat Aurelia Lassaca, que faguèt sa tèsi sur Francés de Corteta, per nos en parlar.

 

Aurelia Lassaca, nos a presentat Francés de Corteta (1586-1667), aristocrata, dramaturg, autor de La Miramonda, de Ramonet, o Lo paisan agenés, tornat de la guèrra,et de Sancho Pança, al palais dels Ducs. Èra pròche d’Adrian de Monluc, que protegissiá d’autors qu’escrivián mai que mai en francés (Viau, Sorel, Mairet, Maynard, etc.) mas tanben en lenga d’òc (Rempnoux, Larada, Godolin…). Corteta coneissiá tot aquel monde mas se revendica solament d’Auger Galhard. Son teatre s’inspira del teatre francés d’aquesta epoca (la pastorala de Mairet), l’inspiracion carnavalesca occitana e la literatura italiana e espanhòla del temps.

Per comprene melhor la figura del francimand, Aurelia nos a fach l’istòrica de la figura ambigüa del matamòre gascon dins la literatura francesa de l’epoca (cf. subretot Lo Baron de Faeneste d’Agrippa d’Aubigné), a l’encòp lo soldat fanfaron e ridicul de la tradicion (lo miles glorius de Plaute, lo capitan de la Commedia dell’arte) e lo soldat gascon eroíc sul modèl d’Henric IV e de sos òmes (cf. Lou Gentilome gascoun de Guillaume Ader, etc.). Mas, mai lo sègle XVII avança, mai lo gascon ven una figura solament ridicula e s’en va rejonher la tièra de las caricaturas dels provincials pel public de la capitala. Lo matamòre gascon sovent (mas pas totjorn) mescla lo francés e l’occitan, es en primièr un etnotipe marcat per la vana gloria, lo desrengament d’esperit, la manca de cortesia e de civilitat (« politesse et civilité ») e d’elements soco-economics (noblesa desargentada, cadets en cerca de fortuna…). Se troba tanben dins de pèças occitanas.

La figura del francimand, coma es espleitada dins la literatura occitana, es la d’un occitanòfon qu’afecta la francofonia e es censurat, ridiculizat per aquò (per son arrivisme, lo mesprètz de sas originas, son estupiditat conflada, etc.). Generalament es un soldat (un òme del pòble enròtlat dins l’armada) tornat al país coma dins lo Ramonet de Corteta, de tot biais qualqu’un de bassa qualitat sociala que pren per model la noblesa de guèrra francesa, es un escorja paísan e un volur. Lo francimand a aprés lo francés dins las armas (es un fòrt element de realisme). Se vei aital cossí aquesta figura suspausa e espleita la del matamòre gascon sens èsser en oposicion ambe ela (es pas sa recipròca occitana). Es subretot ridiculizat per son parlar, son marrit jergon francés. A pas res a far amb un revenge etnic (es pas un parisenc ridicul !). Se depend de la figura del matamòre es perqué, coma l’a plan ditz Lafont, en parlant francés se pren per çò qu’es pas, socialament e culturalament, mas s’es ridicul es pas perqué es gascon, a la diferéncia de Faeneste (per exemple) que fasiá rire perqué parlava gascon en francés[1].

 

Expausat complementari de P. Sauzet

P. Sauzet rampela que foguèt F. Gardy lo primièr a trabalhar sul motiu del francimand e de la censura de parlar lo francés dins lo teatre e la societat occitans del sègle XVIII (« Le retour du Francitan », Lengas 1, 1977, p. 79-103.)[2]

P. Sauzet destria tres tipes de francimands

1- L’escolier lemosin de Rabelais : un occitan en defòra de son domeni que vòl donar de leçons de francés als franceses e qu’es remandat a sa paraula dialectala.

2- Çò que descriu Gardy dins son article : la mesa en scèna de la censura de la francofonia sul teatre al moment ont foncciona mens dins la societat (sègle XVIII) se retròba mai tard, per exemple en cò del doctor Pierre Boissel, Lo Gal a cantat (1930) : lo fils Jean torna del servici militari dins son vilatge del Peirigòrd e parla sonque francés. A la fin es convertit e vòl demorar paísan e parlar patoés. Es una mesa en scèna fòlclorica e fòlclorista d’un francimand castigat. Cf. tanben lo conte anti-mimetic del rastel que se tròba d’en pertot (a mai en breton e en creòle) : es lo tipe que tòrna al país e preten de pas mai poder parlar patés e de dire los noms dels esplèches, mas bota lo pè sul rastel que li pica sul nas e brama (en bon occitan) : « puta de rastel ! ». [cf. Daniel Fabre et Jacques Lacroix, « Langue, texte, société: Le plurilinguisme dans la littérature ethnique occitane », Ethnologie française, 1/1/1972, vol. 2, 1/2, p. 43-66, p. 59]

3- Corteta el, dins son Ramonet bota en scèna un aristocrata que parla occitan (a la mèma epoca dins lo Teatre de Besièrs, lo monde coma cal parlan francés) e tota la metalenga es tanben en occitan (las didascalias, etc.). Sabèm pr’aquò que Corteta parlava e escriviá de letras en francés e la lenga tecnica e fonccionala dels militars de totis rengs (la sèuna donca tanben) èra lo francés. En cò de Corteta i a un refus de la francofonia de l’aristocracia e son francimand se dèu comprene dins aqueste encastre fòrça particular.

Lo manteniment de la paraula occitana es puslèu deguda a de mecanismes de censura del parlar francés que non pas per una volontat de pausar un contra-modèl al francés. Es çò que farà lo Felibrige al sègle XIX en prepausant un acrolecte literari en occitan. Mas los intellectuals an delegat al pòble lo manteniment de la lenga e tot lo trabalh lingüistic e scientific se fasiá solament en francés. Ara podèm evidentament pas mai comptar sus una sèrva populara per mantener la lenga.

 

Discussion

- J.-F. Courouau : Al sègle XVII e encara al sègle XVIII avèm una distribucion dels usatges, un pauc dins totas las classas socialas : d’un costat lo monde parlan occitan, de l’autre, quora s’agís d’escriure o de passar a un nivel superior de lenga, parlan francés.

- P. Sauzet : Boissier de Sauvages (Dictionnaire languedocien-françois, 1785) descriu aquò : l’occitan es conegut de totas las classas socialas. Mas la capacitat de parlar la lenga es una pratica diglossica dins lo sens ont la conversacion familièra se fa en occitan (cf. Racine a Usès), mas las classas superioras son de tot biais mai dins la francofonia que non pas las autras (cf. Lo Teatre de Besièrs), e l’originalitat de Corteta es d’anar contra aquesta realtat ont los aristocratas parlan sonque occitan. Per l’abat Fabre, per exemple (Joan l’an pres), la causa es plan diferentas : l’occitan es sa lenga etnica mai que sa lenga sociala, e escriu per divertir la bona societat monpelherenca sens cercar a publicar.

- J.-F. Courouau : lo quite Sauzet a mostrat que dins Joan l’an pres avèm una diferéncia entre la lenga del narator e la lenga de Joan l’an pres. La quantitat de francismes, paradoxalament, segnala un occitan acrolectal.

- J. Sibile : An aquel moment i aviá lo teatre josiu d’Avinhon (La Reine Esther reescrit per Jacob de Lunel) tanben mai francizat que lo vernacular, probablament per volontat de demarcacion sociala.

- P. Sauzet. Dins Jean de Cabanes per exemple, los francismes servisson a enauçar la lenga, fan part d’un acrolecte literari, e tanben perqué los mots tròp « occitans » (ex : vespre, òrb) son conotats coma arrierats en compareson a las conversas mondanas, mai francezadas (ex : soèr, avugle).

- J.-P. Cavaillé. Pel sègle XVII, avèm un fum de contra-exemples de monde que sabon almens un pauc lo francés (lo comprenon e de còps que i a l’escrivon almens un pauc), mas los parlan pas jamai. Exemple de l’afar Gaufredy (Marselha / Ais 1610-1611) ont las deposicions dels acusats (lo curat Gaufredy, Magdalena Demandòls) que sabon escriure (en francés plan segur) son estadas faitas oralament en occitan (tot lo discors direct dins los documents orignals son en provençal). Autre exemple : los profetas de la Cevenas a la fin del mème sègle, que parlan pas jamai lo francés en defòra de quora son « inspirats » pel Sant Esperit. Aquò demòstra la fòrta inibicion de parlar francés.

- P. Sauzet : I a un excès de la competéncia en francés sus la pratica del francés.

- M. Banniard : La question es pas clara : i aviá benlèu pas tant de monde qu’aquò que paralavan francés sens dificultat. Cf. vol. 5 de l’Histoire de la langue française de F. Brunot (Le français en France et hors de France au XVIIe siècle), sus la dificultat per la quita aristocracia de parlar francés aisidament.

- P. Sauzet : problema de la competéncia : i a de situacions ont las lengas podon cambiar fòrça lèu. Lo francés fonccionava coma lenga formala (professionala, sociala…) e per lo demai se parlava occitan.

- M. Banniard : L’enquesta sus la comunicacion (cossí lo monde podián parlar realament) demora de far.

- J. F. Courouau rampela quora lo Suissa Thomas Platter (Jornal de viatge), a la fin del sègle XVI, capita pas a se far dubrir la pòrta de Monpelhièr en francés e debon demandar en occitan.

- P. Sauzet : Aquò cambia res al fach que i a una difusion del francés escrita e orala, mas amb de fenomènes de pompidor, de palièr…

- R. Sichel-Bazin : Compareson amb l’anglés uèi : i a de saberuts que sabon escriure plan l’anglés e a mai s’exprimir dins una conferéncia, mas lo sabon pas parlar dins la vida de cada jorn.

- J. Sibile : Exemple de la triglossia de Marguerite d’Oingt, religiosa lionèsa (sègle XIII), sas òbras espiritualas son en latin, las letras al paire son en francés mesclat de franco-provençal, e escriguèt en francò-provençal per l’edificacion de las monialas.

- J.-P. Cavaillé : La question de fons : çò que val lo model mimetic per explicar la diglossia de longa durada en Occitania ?

- P. Sauzet : La lenga se pòt aprene rapidament se i a pas d’obstacle, cal donca prene en compte la leialtat sociala al grop coma forma d’inibicion. Censura de la francofonia dins lo pòble : « te cal demorar çò que sias e parlar coma se parla dins ton grop social ». Al sègle XVIII, se comença a poder cambiar d’estat e d’estatut d’un biais mai dubert (es çò que ditz d’alhors l’abat Fabre). Los felibres en primièr, puèi los occitanistas an comptat sus la reserva siá d’inercia, siá de censura, e sentissian pas lo besonh d’assugurar lo prestigi de la lenga amb de produccions intellectualas. A l’ora d’ara, sens la promocion d’un modèl positiu d’occitanofonia, i a pas de manteniment possible de l’occitanofonia.

- J.-P. Cavaillé : Aquí me sembla que Girard ni mai Bourdieu nos podon ajudar, es a dire a comprene cossí se fa que a l’ora d’ara (mas se pòt mostrar que s’es totjorn fach), i a de modèls venguts d’en bas, socialament e culturalament, que s’impausan a tota la societat (cf. lo hip-hop e lo rap, etc.), e perqué aquò podriá pas marchar tanben per de lengas ?

- R. Sichel-Bazin : En sociolingüistica se considera qu’en general lo motor dels cambiaments lingüistics se tròba dins las classas mièjas-bassas amb possibilitat d’assencion. Es dins aquel perfil sociologic que s’impausan los cambiaments lingüistics. E es plan çò que se passèt aquí amb lo francés.

- M. Banniard : La mimesis pòt marchar dins los dos senses : de còps en davalant e de còps en montant.

- J.-P. Cavaillé : Cossí se farguèt per exemple lo model positiu de la boèma, vist que los boemians èran, e son totjorn, de parias dins la societat ?

- J. Ginestet fa remarcar qu’aqueste model se farguèt en defòra e en dessus dels boemians.

- J.-P. Cavaillé : Òc, mas es important d’observar los fenomènes de reapropriacion pel monde del viatge de çò de positiu dins l’imatge del boemian balhat per la boèma. Aquesta observacion se pòt generalizar…

- P. Sauzet, en conclusion, insistís sus l’importància, per l’occitan, de daissar espelir una pluralitat de models articulats.



[1]              « Alors que le Faeneste de D’Aubigné était comique parce qu’il parlait gascon en français, le langage de Ramonet faire rire, parce que son français bâtard surprend en milieu occitanophone, de même son arrachement social qui explique le déracinement culturel fait de lui un vantard, il est matamore, non pas parce qu’il est gascon, mais parce qu’il renie son milieu gascon ».

[2]              De leger tanben Patrick Sauzet. « Écarts entre compétence et pratique », in Georg Kremnitz, Fanch Broudic, et alii, Histoire sociale des langues de France, PUR (Presses Univesritaires de Rennes), pp.87-95, 2013, en linha :

 

Lengas e Poders 2015-2016 - sesilha 4 - Patric Sauzet : un model mimetic del contacte de lengas

 

img006

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha n. 4

20 de genièr 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

 

Retorn de Patric Sauzet sus son tèxte : « Delai de la diglossia. Per un modèl mimetic del contacte de lengas » (lo tèxte es estacat aquí en format pdf : Sauzet diglossia)

 

Patric nos a presentat lo model mimetic de l’antropològ René Girard (defuntat i a gaire) e l’usatge que, a son vejaire, se ne pòt far en sociòlingüistica per pensar la diglossia d’un biais novel.

Patric se’n serviguèt per far sa sintesi sus l’occitan dins lo libre Vingt-cinq communautés linguistiques de la France, editat per G. Vermès a cò de l’Harmattan en 1988. Dins aquel temps s’impausava en sociolingüistica occitana lo model catalan del conflicte lingüistic. Aqueste model anava contra la sociolingüistica descriptiva americana que manteniá l’idèia de la fonccionalitat de las diferentas lengas en contacte (diglossia de Fergusson come usatges fòrça diferenciats d’una meteissa lenga : allemand estandard / Schwyzerdütsch, etc. diglossia de Fishman, quora i a tanben de lengas diferentas en contact, per ex. basca / castilhan o occitan / francés). Lo model catalan es lo del conflicte, amb doas sortidas : substitucion quora la lenga mai fòrta pren la plaça de la mai flaca o normalizacion (de pas confondre amb la normatizacion) quora se capita a inversar lo procès de substitucion. Patric, en agachant l’istòria de la relacion occitan / francés èra pas satisfach pel aqueste concepte de conflicte. Exemple dels quaserns de doléncias pendent la Revolucion francesa ; i trobèm pas cap de reivéndicacion lingüistica. E puèi cossí se fa aprèp tant de sègles de contactes amb lo francés dempuèi l’annexion, que se parla (se parlava i a gaire) encara occitan ? I agèt certa, al sègle XVI, una francisacion de las elitas mas amb un efeit de pompidor, d’estabilitat relativa : lo pòble demora occitanofòn dusca a la guèrra de 14 sens evidéncia de conflicte. Avèm una diglossia inegalitaria de longa durada. Podèm parlar de resisténcia ? Es çò que fasiá Louis-Jean Calvet, abans de venir un francofonista acarnassit : la lenga coma refugi, « maquis del pòble » (Linguistique et colonialisme, 1974).

En mai d’aquò, Patric èra deja chomskian (Noam Chomsky), se reconessiá dins una lingüistica mentalista (la lenga resulta de las proprietats dels cervel umans, ara se diriá une linguïstica cognitiva). Aquesta posicion èra criticada al nom d’una concepcion sociala de la lenga (ara se diriá que la lenga es una capacitat biologica socialament utilizada), e la tendéncia èra de fa de la lenga quicòm d’en defòra dels parlaires, una mena de persona (aital de lengas, coma de personas, podon èsser en conflicte).

D’aquí l’idèia d’expleitar la nocion d’imitacion, de mimesis, que joga un ròtle fondamental dins l’aprendissatge de la lenga, coma capacitat biologica mas corregida socialament (a la diferéncia de nòstre sistema de vision per exemple). Patric fa tanben referéncia a la descoberta recenta dels neurònas miralhs que demostran biologicament la capacitat d’imitacion. Coma disiá deja Aristòt, tot aprendissatge se fa per imitacion.

De que pòrta Girard a la nocion d’imitacion que pòt èsser utile a la sociolingüistica ? Es la teoria del desir mimetic. Per el lo desir es mimetic : se desira totjorn çò que desira l’autre (rivalitat mimetica : cf. Mensorga romantica e vertat romanesca). I a aquí una enigma perqué aqueste modèl es lo de l’amor cortés, amai Girard ne’n ditz pas res : la dòna es d’autant mai desirabla qu’es maridada amb un òme poderos. Lo triangle de l’amor cortés es girardian. En cò de Girard : exemple de Dom Quixote que vòl totjorn imitar sos modèls, de Madama Bovary, etc. Lo desir mimetic mena al conflicte d’apoderament que pels umans, vist qu’an inventat las armas, pòt fòrça aisidament menar a la mòrt : crisi mimetica, guèrra de totes contra totes. Per sortir de la crisi mimetica, fa mestièr la victima sacralizada ; la violéncia converja mimeticament sus una victima (perqué mostruosa, diferenta…) : la victima emissari, que sa mòrt restituís la patz. E aquò es per Girard l’origina de la religion et del poder politic. La societat inventa de dius quora a tuat de victimas (divinizacion a posteriori) e pren de reis que son tanben de victimas en subre-seit (cf. lo film : Como Era Gostoso o Meu Francês). Ambigüitat de l’homo sacer latin, à l’encòp enauçat, sacralizat e condamnat a mòrt.

La crisi mimetica e sa resolucion menan a dos tipes d’institucion : los interdiches (se sovenir de la crisi e evitar çò qu’i pòt menar, interdire las imitacions, etc.) e lo scacrifici : repeticion contrarotlada de la crisi mimetica. Cf. la tuada del pòrc dins la cultura occitana (lo « vestit de seda » o « lo monsur » e al contrari los nòbles coma « pòrcs », cf. A. Corbin, Le Village des cannibales) coma sacrifici. Lo farmacos en Grèça, lo carnaval (qu’es un rei sacrificat), etc…

Dificultat de la recepcion de Girard, pensaire cristian : la revelacion fa comprene que la victima es una victima e pas una divinitat esconduda venguda per portar lo mal e puèi lo ben ; per comprendre que la victima es arbitraria e non pas un dieu cal una revelacion subrenaturala. Mena d’argument ontòlogic : la societat pòt pas pensar çò que la forma, es òrba, a besonh d’una revelacion (Ancient e Novel Testament) que fa apareisser que la victima es inocenta (Jesus !). Patric fa un usatge laïcizat d’aquesta « revelacion » de l’inocéncia de la victima.

Aplicat a la lenga, òm pòt considerar que la societat occitana tradicionala d’ancian regim es estructurada per d’inibicions antimemiticas. Se pòt considerar que la diglossia inegalitaria de longa durada es lo fach de la proibicion de l’imitacion dels comportaments prestigioses (cadun dèu demorar a sa plaça). Existís pel pòble una inibicion de parlar la lenga prestigosa : lo francés. Cf. Francés de Corteta de Pradas que fa parlar lo primièr « franchimand » (Ramonet), al sens d’un occitan que parla francés e que deuriá pas zo far, e per aquò es ridicul e censurat. Tipicament es un soldat, de tot biais qualcun de condicion sociala bassa. I a tanben lo fach curios, reportat maites còps, del monde que parlan francés sonque quora son bandats, quora an tròp begut. [cf. per ex. Daniel Fabre et Jacques Lacroix, « Langue, texte, société: Le plurilinguisme dans la littérature ethnique occitane », Ethnologie française, 1/1/1972, vol. 2, 1/2, p. 43-66, p. 59].

Lo passatge a la modernitat es lo del deslargament mimetic : l’imitacion es encoratjada (e fa paur : per exemple, crenta de l’abat Grégoire, que dintrant dins lo francés lo pòble podriá perdre tanben sa bona moralitat. Urosament la Republica es vertuosa !). L’occitan pren un estatut sacrificial dins l’institucion del francés (es pas solament una autra lenga, mas es l’autra lenga). Grégoire : la lenga literaria del sud dèu èsser sacrificada sus l’autar de la patria. L’abat J. B. Fabre (Istòria de Joan l’an pres), per exemple, escriviá per l’aristocracia montpelhièrenca, que l’occitan èra sa lenga bassa.

Conclusion : nos cal prepausar de models de pratica. Pel passat i ajèt plan segur fòrça lingüistica occitana, l’invencion de l’enquesta de terren per Tortolon e Bringuier, etc.), mas que se faguèt mai que mai en francés. Cal pensar a bastir un modèl e un fonccionament cultural lo mai pertinent possible ; pensar quicòm de fòrt per la societat occitana, aver una politica d’oferta de lenga e dins la lenga. Aquò per veire se podèm provocar mimeticament quicòm de positiu.

 

Discussion :

- J. P. Cavalièr : 1- Cossi explicar amb lo model mimetic girardian perqué i ajèt tant de cambiaments de lengas dins la quitas societats tradicionalas ? 2- Lo problema de fons es cossí Girard pensa lo desir mimetic – desir del desir de l’autre sens subjècte e sens objècte. Se tracha per ièu d’un principi metafisic o benlèu teologic que me fa pensar al pecat original. Es important de tornar balhar una plaça al subjècte e a sos objèctes dins la quita mimesis, entremièj per exemple la nocion de poder simbolic e pausar la question de la ierarquisacion, variabla dels modèls simbolics pels individús (perqué botar lo modèl cultura de l’anglés dels Beatles davant o aprèp – los cases existisson – lo del patés ?)

- Patric relativiza la radicalitat de mon interpretacion sus la nuditat del desir ; que seriá sonque desir del desir, sens subjècte ni mai objècte. Girard nega pas que lo desir (per exemple sexual) aja d’objèctes, nega pas tanpauc l’interes (economic per exemple) pels objèctes, mas i a quicòm mai, de mai prigond (cas dels dròlles amb las meteissas joguinas : la joguina desirabla es la de l’autre !).

- Alem Surre-Garcia remarca que l’oferta mimetica de modèls culturals e lingüistics es ara demultiplicada. Lo desir mimetic generalizat, globalizat crea de conflictes dins los quites individús entre diferents modèls (l’anglo-saxon, mas n’i a fòrça d’autres) : la situacion es bolegadissa e pas clavada coma podiá zo èsser autres còps.

- Patric : la lenga se pòt partejar sens problema, es pas una jogina que quora l’un l’a, l’autre pas ; aprene una lenga leva pas res a digus, pòt èsser una escasença de mimetisme sens conflicte. Vertat qu’es l’inibicion mimetica que, d’un biais, nos salvèt la lenga [çò ditz en risent], mas cal tanben prene en compta los efèctes d’imitacion e de competicion politicas, intellectualas, lingüisticas al moment de la bastison dels Estats europencs (que se son totis fargats dins una relacion mimetica, amb França, mas pas solament). Lo Felibritge, a son nivel, faguèt un pauc la meteissa causa (fargar una granda lenga e una granda literatura, que se gausava pas pr’aquò dire nacionala). Mas la valorisacion de la lenga del papeta es la nostalgia d’una lenga sens competicion, en defòra del mercat simbolic. Es çò que Bourdieu sona lo « franc parlar » : lo patés se parla o se parla pas, sens cap de competicion (nostalgia d’un paradis perdut, d’una Arcadia).

Compte rendut de J.-P. Cavaillé

 

 

Lengas e poders 2015-2016 - sesilha 3 - Alem Surre-Garcia : Las nocions de « convivéncia » e de « talvera

 

img005

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha n. 3

16 de decembre 2015, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

I - Presentacion d’Alem Surre-Garcia sus las nocions de « convivéncia » e de « talvera »

Convivéncia : Es Américo Castro, que farguèt la paraula en 1954 (La Realidad historica de España) – doncas dins l’Espanha franquista. Qualifica d’estat de « convivéncia » lo Califat de Cordoba d’Al Andalus, coma coabitacion mai o mens armoniosa de maitas culturas. ASG remanda tanben a Joaquin Xirau, Roger Bastide e Charles Camproux… Existisson dos festenals que pòrton lo nom de convivéncia : a Tolosa e a Arle. Una banderòla plaça del Capitòli en 2012 (manifestacion aprèp l’afar Merah) cridava la convivéncia en 5 lengas. A mai se lo concèpte existís en francés (cf. Robert Maggiori, De la Convivance -1986), la societat se l’es pas apoderat, a la diferéncia del mitan associatiu occitan amb lo mot de convivéncia. Es interessant de lo raprochar d’autres nocions que se dison en d’autras lengas ; per exemple « ubuntu », concèpte clau de la luta anti-apartheid en Africa del Sud, o lo « kyosei » japones. ASG prepausa lo « definiment » (es a dire pas una definicion definitiva, mas quicòm de provisòri, d’evolutiu) seguent : convivéncia es Un art de viure amassa dins lo respièch de l’alteritat dintre se e fòri de se en tota egalitat. Reconeisser l’alteritat dintre se, trapar sa pròpi estraneita es essencial perqué es la condicion per comunicar amb l’alteritat de l’autre (cf. Julia Kristeva, L’Étranger). Lo concèpte se demarca de lo de tolerància (Bayle, Voltaire, etc. : lo qu’es tolerat es plaçat dins una situacion d’inferioritat, cf. M. Wievorka). Es pròche, mas diferent de lo de laïcitat, mas d’una laïcitat sens laïcisme, la de Jaurès per exemple : « drech de la persona umana a la libertat illimitada de las pensadas e de las cresenças.

Talvera. Ara, ont es que se pòt deslargar un tal concèpte de convivéncia, si que non dins un airal mental e fisic singular ? Lo de « talvera » (cf. Bodon, 1967 : « Es sus la talvera qu’es la libertat »), sembla apropriat. Talvera es pas sinonim d’un airal marginalizat (sens pes sus la societat e sens cap d’avenir), perqué es l’idèia d’un marge necessari que permet de cultivar lo centre (es lo fons e lo cap del camp ont se fa virar lo tractor, que servís de cami, que se pòt trabalhar a la man…). ASG remanda entre autres a Yvon Bourdet, L’espace de l’autogestion (1978) e a un article en linha de Bernard Emé (« Postures assignées, usages revendiqués de la talvera »). ASG l’utiliza, entre autres, per l’espaci pirenenc : dobla talvera, talvera d’un costat e de l’autre (cf. Henri Lefebvre, etc.). Mas çò que l’interessa es de veser (coma per lo concèpte de convivéncia) cossí pòt marchar dins lo public e de l’adaptar en fonccion de las reaccions (dempuèi 2000 a fach pas mens de 600 intervencions publicas sul subjècte ! publicacion tanben d’un libreton a Tolosa balhat a cada elegit, etc.). Es interessant de veser cossí lo mitan associatiu s’es apoderat d’aquel concèpte (talvera de Cordas, talvera parisenca, etc.).

Aquel airal de la talvera a besonh d’un contèxte social, cultural e politic per se poder incarnar e concretizar e aital trapar una validacion juridica. ASG remanda a la conceptualizacion e gestion de la convivéncia rapòrt a l’imigracion, a Madrid (plan de convivéncia de Madrid), a Barcelona... Ara a Tolosa, la comuna es tanben a botar en plaça un plan convivéncia. Dins son accion de defensa e illustracion de la convivéncia (e de la talvera), ASG se balha doncas dos destinataris : lo public larg e los elegits.

 

Discussion

- J.-P. Cavaillé : Aqueste trabalh de promocion de nocions pel public larg e pels eligits (amb la retòrica qu’aquò demanda) es fòrça diferent del trabalh critic qu’ensajam de far aquí (es una constatacion, pas una critica).

D’un punt de vist critic, cal se demandar çò que pòt escondre la nocion de convivéncia (que deuriá èsser consensuala, mas malurosament es lenh d’èsser lo cas), tant coma es utilizada pels politics. I a deja lo problema dels grops que son pas reconeguts, qu’an pas cap d’existéncia juridica dins nòstre dreit e que son dins de situacions de prigonda inegalitat sociala (diferéncia entre grops elitarias e grops subaterns, etc.). La convivéncia pausa l’egalitat, mas quina egalitat ? Nos podèm pas contentar de l’egalitat formala dels principis ne de la lei tala coma es. Lo concèpte puèi sembla far l’economia de tota mena de conflicte, mas sabèm plan dempuèi Machiavel que tota mena de conflicte es pas negatiu per la societat e per l’Estat. Enfin, de que demora del concèpte quora lo mot o la formula ven un eslogan ?

- Alem Surre-Garcia : I a un equilibri a trapar entre l’individú (pas forçadament idividualista) e la comunautat (pas forçadament comunautarista), dins la simultaneitat de las apertenéncias facia a la ierarquisacion de las apertenéncias ; trobar d’equilibris… Per exemple, nos cal luchar contra doas ignoràncias : la dels occitan per la lor istòria (coneissença verticala e consciéncia d’inferiorisacion, l’occitanisme pòrta la consciéncia d’aquela istòria, de las contradiccions d’aquela istòria) e ignorància musulmana, de còps que i a, per sa propria istòria e sos tèxtes fondators. Aquestas ignoràncias fan que lo monde son de predas dels extremismes de dreita o islamistas. Dempuèi la talvera podèm far passar de coneissenças, cercar d’equilibris e inventar de luòcs ont se podon realizar aquelis equilibris. Al nivel juridic i a quicòm que manca, i a un oblit (non reconeissénça dels grops : quina libertat per un grop dins una societat que se vòl democratica ?), i a un voide.

Lo conflicte es pertot, vertat, e los conflictes podon èsser positius a condicion d’èsser pertinents coma disiá Jacques Berque.

Es per evitar la reduccion de la convivéncia a un eslogan que ASG prepausa un definiment (e non pas una definicion) evolutiu, que cal trabalhar.

- Patric Sauzet met en garda contra lo perilh de l’essencialisacion : los occitans « son », Occitania « es » (convivéncia, paratge, tolerancia, etc.). Es important de portar un agach critic sus l’istòria occitana, evitar la caricatura. Dire que per contre, i a de ressorças per pensar….

Lo concèpte de talvera que ven de Bodon, es utilizat contra çò que sembla dire son poèma : legit en relacion amb La Grava sul camin, es un poèma de la fugida ; desfugir una societat rurala vista coma un afogament, amb son sistèma de contrenchas socialas : la talvera es un camin per partir, per se salvar… (cf. biografia de Bodon)

- Alem Surre-Garcia remanda al libre de Catherine Parayre (Jean Boudou, Ecrivain de langue d'Oc, Editions l'Harmattan, Paris, 2003), que fa un ligam amb la literatura nord americana de la debuta del sègle XX (Steinbeck, Dos Passos, etc.), escrivants qu’an ensajat de trapar tanben de talveras per subreviure.

- Domenge Blanc : Américo Castro a dich doas causas, dins lo contèxte franquista, sus aqueste periòde del Califat d’Al Andalus : 1- dins nòstra istòria i a agut un moment, que s’es acabat dins la violéncia, ont de monde diferents an pogut viure ensemble e aqueste moment l’avèm doblidat. 2- nòstra cultura, per exemple literaria (picaresca, etc.), s’es noirida d’aquel moment e de las culturas josivas, arabas, etc. Mas pr’aquò sens essencializar aqueste moment, l’argument es puslèu : se pensam pas aquò, pensam pas çò que sèm.

- Alem Surre-Garcia : Es aquò : cal desvelopar l’eime critic e aprene la complexitat de las situacions umanas. I auriá d’autres exemples : la Boèmia del segle XVI, etc.

- J.-P. Cavaillé : Lo risc es de pensar la talvera coma un luòc qu’escapariá als poders, un sòmi de libertat, una utopia d’inocència, un refus de se confrontar a la realtat. Lo risc es de pensar la talvera dins un rapòrt d’extraterritorialitat a la question del poder. Se fasèm de la talvera lo luòc de l’experimentacion de la convivéncia, fasèm dintrar la question del poder, perqué la convivéncia vòl dire de grops que vivon amassa, mas que son totjorn engajats dins de jòcs de poders entre elis, e l’espaci de convivéncia es un espaci ont un poder, que de fach es lo de l’Estat, permet aqueste viure amassa. Lo risc alara es de pas mai pensar l’especificitat de la talvera, perqué an aqueste punt, la talvera ven tot simplament l’espaci comun !

- Alem Surre-Garcia : L’actualitat mai recenta pòrta a soscar sus aquò : l’exemple Còrse, perqué dins lo rendut compte fach dimenge passat de las eleccions regionalas se n’es pas parlat : i aviá sus la carta un’iscla d’una color diferenta de las autras doas, e se’n parlèt cap o pas gaire, coma se foguesse un quicòm de diabolic o sens significacion. E aquí i a una talvera interessanta. Segur que i a lo poder de l’Estat en darrèr, mas i a tanben las contradiccions de l’Estat, qu’una dialectica subtila permet d’utilizar, de talverar, per far avançar d’unas causas.

- Patric Sauzet : tendéncia a veire lo poder coma una causa unica : dins l’Estat absolut o dins lo mercat absolut, etc. mas los poders son totjorn mai o mens contradictòris e los jòcs de poder balhan d’espacis ont los individús podon prene d’iniciativas.

- JP C : seriá interessant de far una compareson entre talvera e bosiga (ASG remanda a M. Serres, Détachements) o encara lo de bartas (al sens del rendal, del plais, de la sebissa), qu’es centrala dins la pensada e la lenga sinti (o héko). Los manoches se dison volontièrs bartassièrs, manjan los erices (o nigli) trapats dins los bartasses, s’escodon darrèr lo rendal. Hékechlup es a l’encòp lo nis de l’eriç e lo nom dels manoches que vivon defòra, dins los bartasses. Lo bartas/rendal es a la limita dels espacis abitats e dels espacis cultivats. Los manoches vivon a costat del espaci abitat pel sedentaris, mas tanben de l’espaci trabalhat pels paísans (paísan = gadjò = l’autre). La talvera es evidentament quicòm de completament diferent.

- Alem Surre-Garcia : i auriá tot un recampament de far, de cossí de per lo monde son pensats los espacis intermediaris. Per exemple, la nocion araba de « barzac », qu’es un airal entre la vida e la mòrt. Lo monde musulman serà forçat de trobar una talvera per defugir la mòrt… la question de la talvera es pas una question d’essencialisme mas de subrevida.

 

Enfin, JP C prepausa de començar a publicar en linha, per convivéncia e talvera, d’entradas signadas ASG, seguidas de comentaris, elis tanben signats per los que volon intervenir e aital d’endralhar lo projècte de diccionari critic a l’entorn de la problematica lengas e poders. Prepausa a la discussion la tièra seguenta, la mai larga possibla, a completar e criticar…

 

Nocions (entradas) possiblas per un Diccionari critic occitan sus lengas e poders

acrolecte/ basilecte

alienacion/ desalienacion

alteritat (veire identitat ?)

auto-òdi

bilingüisme

cartas (cartografia)

charta europenca

colonialisme (/ postcolonialisme) interior

comunautat (comunautarisme)

conflicte lingüistic (cf. diglossia)

contra-istòria

convivéncia

creòle, creolisacion

crocant (parlar crocant ?)

democracia lingüistica

dissidéncia

diglossia

dominacion lingüistica

egalitat (veire democracia)

empoderament / despoderament

engatjament

identitat

ideologia linguïstica

istòria (veire contra-istòria)

folclorizacion

francitan

franc-parlar

glotòfagia

grafia

gramatica

guèrra de lengas (cf. conflicte)

identitat(s) linguïstica(s)

jacobin, jacobinisme

jargon (lenga segreta)

lenga (bona lenga)/ lenga pura/ lenga legitima

legitimitat (cf. lenga legitima)

lenga naturala/ lenga artificiala

lenga vernaculara/ badume

lenga normalizada/ estandard

lenga dialecte / dialecte

lenga/ patès

lenga/ cultura

literatura (/ obras)

magia (poders magics de las lengas)

marina de guèrra (lenga e Estat)

mercat lingüistic

mesprètz

metis, metissatge

militantisme

minoracion lingüistica

mites (istòria : veire contra-istòria)

multiculturalisme (cf. convivéncia ?)

nacion (lenga nacionala, lenga e nacion)

negacion (negacionisme)

nominacion / denominacion (nommar las lengas)

normalisacion (estandard)

paratge

planificacion linguïstica (veire politica)

pluralisme

pluriligüisme

politica (lingüistica)

proïbicion (interdiccion)

region/ lenga regionala

religion (poders religioses e lengas)

revitalizacion/ reviscol

sacralisacion/ lenga sacrada

senhal (cf. proibicion)

simbòl (poder simbolic)

sociolinguistica occitana

substitucion lingüistica

talvera

tèrritòri (territorialitat/ extratèrritorialitat)

transmission

variacion

vergonha

 

Compte rendut de J.-P. Cavaillé