Kei Reira Te Hunga Kowao (Where the Wild Things Are) by Maurice Sendak

Kei Reira Te Hunga Kowao (Ont las causas Salvajas son) libre en Te Reo pels pichons de Maurice Sendak

 

Compte rendut de la 1èra sesilha (2016-2017) del seminari Lengas e Poders, Ostal d’Occitania, Tolosa, lo 12 d’octobre 2016

 

Joèla Ginestet : Te reo Māori. La lenga dels èssers ordinaris (tāngata māori)

 

ko te reo te tāhuhu o tēnei whare

la lenga es lo pilièr de l’ostal

 

Joèla Ginestèt presentèt un expausat fòrça complet sus l’istòria de la Nòva Zelanda, son pòblament per de monde de Polinesia (sègle XIII), sa colonisacion (sègle XIX), las interaccion culturalas e politicas entre maoris e « Pākehā » (los blancs), dempuèi Tasman (1642) e Cook (1769) dusca al jorn d’uèi.

La lenga (dins la massa d’entresenhas balhadas per Joèla me vau concentrar sus ela), Te reo Māori, fa part de l’ensemble de lengas maori de Polinesia (el meteis part del grand ensemble de las lengas autronesianas). Dins sas variacions dialectalas, demora encara pròcha de l’ensemble polinesian d’ont venian los primièrs estajants, vist que Tupaia, un òme de l’iscla de Ra’iatea qu’acompanhava Cook posquèt la comprene e la revirar mai o mens sul pic. Qualquas particularitats :reduplicacion : wahine (femna) – wāhine (femnas) ; pakaru (copat) – pākarukaru (brigalhat) ; particulas aspectualas : kua (perfect), me (prescriptiu), ki (cap a), kei (a) ; determinants : te (sing.) and ngā (pl.) ;  particulas auxiliàrias : i (passat), ka (futur).

Aquesta lenga foguèt rapidament escricha : tre 1814 se comencèt a revirar la Bibla en reo māori (Paipera Tapu – se reconeis lo mot tapu = tabo) pels besonhs dels missionaris protestants ; 1815, primièra gramatica (Thomas Kendall) ; 1820, grafia romana de Samuel Lee ; 1842, primièr jornal en Māori : Te Karere o Niu Tireni.

Una data importanta es la de 1835, ont 35 caps costumièrs (rangatira) signèron una declaracion d’independéncia, en maori revirada en anglés (aquí lo tèxte), mas foguèt anulada pel Tractat de Waitangi (te triti o Waitangi), en 1840, que garantís la proprietat dels maoris, mas a condicion d’acceptar de venir de subjèctes britanics, de vendre lors tèrras sonque a la corona e d’abandonar lor sovereinetat al govern britanic. Aquel tèxte tanben foguèt redigit en maori e en anglés amb de diferéncias notablas en maori per far passar la pilula (vaquí lo tèxte). Es al moment de sa signatura que la Nòva Zelanda, dins l’emperi britanic, se separèt de la Nòva Gala (Australia). Lo tèxte demora totjorn la basa, al jorn d’uèi de las negociacions entre las comunautats maori e lo govern del país.

Qualques rangarita volguèron pas signar lo tractat, e i ajèt entre 1843 e 1872 una seria de guèrras internas ; dins aquelas decenias los Maoris perdèron fòrça tèrras e la populacion baissèt de mitat.

La cultura e la lenga comencèt a èsser presa en consideracion dins de collectatges a la fin del sègle XIX ; cal citar almens lo nom de Āpirana Turupa Ngata, 1874-1950, universitari maori, autor de Ngā moteatea, colleccion de cançons maori (un polit exemple aquí).

Mas la comunautats maori, vengudas fòrça minoritarias dins la populacion, passèron de mai en mai a l’anglés, lenga del comerci, dels media e de l’ensenhament.

Cal esperar las annadas settantas del sègle passat, coma en tant d’autres lòcs del monde, per encontrar un vertadièr moviment de revitalisacion. En 1975, un rapòrt sul Te Reo (rapòrt Benton)monstrèr que 95 % de las familhas parlavan pas mai la lenga a l’ostal. En responsa, las iniciativas d’ensenhament se multipliquèron amb la creacion d’escòlas per ensenhar te reo Māori : Te Kōhanga Reo (lenga al nis, per immersion dins la familha dusca a 6 ans, quicòm de fòrça interessant) ; Kura Kaupapa Māori (escòlas d’immersion) ; Te Ataarangi(escòlas en anglés mas amb d’activitas ligadas a la cultura e la lenga maori segond las regions).

En 1987 lo parlament de Nòva Zelanda adopta lo Maori Language Act 1987 que balha al te reo Māori l’estatut de lenga oficiala e lo drech als locutors de se’n servir davant un tribunal. Creacion de la Māori Language Commission, ara Te Taura Whiri I Te Reo Māori per la promocion de la lenga coma lenga viva, la fixacion d’un estandard per l’escritura, etc.

Per çò qu’es dels medias (competencia de la Māori Language Commission), a l’ora d’ara existisson doas cadenas : Māori television, television d’Estat amb de servicis en lenga (dempuèi 2004, amb un polit eslogan :Mā rātou, mā mātou, mā koutou, mā tātou ; per elis, per nosautres, per vosautres, per totis) e dempuèi 2008, totjorn dins l’encastre de Māori television, Te Reoque difusa pas qu’en te reo Māori.

Uèi, la populacion Maori es de 712 000 sus mai de 4 544 000 estajants, es a dire fa quicòm coma 15,66 % dels Neò Zelandeses. 7 sètis al parlament son reservat als maoris (disposicion contestada) ; n’i apas qu’1 pel Maori Party, en descasença, e 6 dins lo Labour Party.

La lenga es parlada que per4 % de la populacion del país e 23 % de la populacion māori pòdon conversar dins la lenga. Aquò fin finala fa pas que 30 000 personas a mestrejar la lenga.

 

Discussion :

- Joan Sibille nòta que las lengas de Polinesia francesa se son conservadas melhor, mas perqué lo pòblament europenc foguèt mendre. La nòva Caledonia presenta un cas particulièr, amb sa 28 lengas plan diferentas ont lo francés es lenga veiculara e una partida d’aquelas lengas son gaireben desaparegudas. La Polinesia foguèt poblada entre lo sègle X e lo sègle XIII e i a pas agut de divergencias importantas, a la diferéncia de la Nòva Caledonia.

- Joèla Ginestet, a doas questions sus la colonisacion e suls moviment de desconolizacion, evoca lo militantisme depuèi las annadas 70 a l’universitat e endacòm mai, amai lo moviment rātana, fondat per lo profèt Tahupotiki Wiremu Rātana a la debuta del sègle XX. A Ratana Pa, lo fogal d’aquèla gleisa sincretista, per exemple, lo sentiment identitari es fòrça present. E la negocacion del Tractat de Waitangi es totjorn d’actualitat, amb un sistema de « trust » creats per menar lo afars de la part maori. I a tanben la volontat de pas vendre las tèrras, de conservar las tèrras que los religan als aujòls. A l’universitat las postcolonial studies e la tematica de la revitalizacion son a la punta. Los « trusts » ara se botan sul torisme e de fach i a fòrça causa a veser, mas aquò pòt virar e, malurosament, va virar al musèu vivent.

cr de J.P. C