Le-livre-qui-parlait-toutes-les-langues

 

Compte rendut de la sesilha n° 2 del seminari Lengas e Poders, Ostal d’Occitania, Tolosa, lo dimècres 16 de novembre 2016

 

Eric Fraj : Presentacion e discussion del libre de Philippe Blanchet, Discriminations : combattre la glottophobie, Textuel, 2016.

 

(NB fau aquí lo resumit de la presentacion de Fraj – en romanas – e boti sas reflexions criticas o de las del public, per mai de clartat, en discors indirecte, en italicas e entre croquets)

 

Lo libre es fòrça interessant, subretot per un public non avisat. Presenta una sintèsi dels trabalhs passats de l’autor e demòstra un grand esfòrç de pedagogia. Es organizat en cinq partidas.

I – Lo Constat : existisson de discriminacions lingüisticas en plan de societats e en França tanben ont la question es una mèna de tabo. Dins la lei francesa contra las discriminacions (2001, 2006, 2014), la lenga es pas un motiu de discriminacion e doncas aquelas discriminacions son de fach autorizadas. Aqueste oblit volontari es fondat sus l’ideologia lingüistica de l’unitat e unicitat lingüistica. Es un punt avugle en França, tanben en çò dels universitaris (ex. del Diccionari del racisme, de las exclusions e de las discriminacions que parla pas de discrimacions lingüisticas en França)[1]. Reticéncias o refus de ratificar los tractats o articles de tractats que parlan de minoritats lingüisticas, vist que França reconeis pas l’existéncia, sus son territòri, de minoritats que que sián. Mas, amai fòrça limitada, la nocion demora valabla, amb la Convencion europenca de salvagarda dels dreits de l’òme e de las libertats fondamentalas (CEDHLF) e la Carta europenca dels dreits fondamentals (CEDF), ratificadas per França.

II- Sa vision de las causas. Blanchet presenta de nocions utilas a l’identificacion e la compreneson de las discriminacions lingüisticas. Las praticas lingüisticas son vistas coma « de praticas socialas eterogeneas en continuitat ». Per el existisson pas de frontièras de lenga ; la « lenga » es una fabricacion ideologica. Las lengas tal coma son parladas son pas de còdis normats separats los unis dels autres ; aquels còdis son d’arfacts fargats per de gramaticians e de lingüistas (lengas coma sistemas claus). Las lengas aital nomenadas son d’enjòcs e de mejans de poder (objèctes passius mas tanben mejans actius de poder). Per el, los locutors inventan las lengas en continuacion [aquí Fraj exprima son desacòrdi amb aquesta vision sus la basa de sas lecturas de Henri Meschonnic : la lenga es dins lo diccionari, dins las gramaticas, tot libre que la descriu e la nòrma, mas çò qu’es inventat son de discorses, e encara pas en permanéncia, per inventar quicòm de personal, de subjectiu es pas tant simple, coma zo mòstra Bergson]. Blanchet fa puèi la distinccion entre nòrmas constructivas (las que son inventadas pels locutors) e nòrmas perscriptivas, que dependon de règlas d’organizacion de la societat e servisson totjorn d’enjòcs de poders, de dominacion sociala e economica. Inculcacion de cresenças :

- que las lengas preexistisson a lor usatge e que los locutors las devon metre en òrdre en respectant las règlas prescritas.

- que solas las lengas estandardizadas son legitimas, al punt que de còps fan l’objècte de prescripcions per la lei.

- que las lengas qu’an pas de gramatica prescriptiva an pas cap de gramatica.

- que las variacions son de fautas rapòrt a las nòrmas prescriptivas. [auriá pogut prene en compte, nòta Fraj, lo sens moral de fauta ; parlam pas d’error, mas de fautas].

Per el, las normas prescriptivas son un critèri illegitime. Posicion etica : fa la diferéncia entre l’illegitima e l’illegal. Las disciminacions lingüisticas son de discriminacions « perque son de praticas discriminantas d’un punt de vist etic » (p. 41).

Enfin, lo concèpte de glotofobia, qu’el inventa per nomenar la discriminacion lingüistica, que s’inscriu dins lo paradigme de las alteròfobias (omofobia, judeofoboia, etc.). çaquelà, fa un ligam entre lo sens psicologic e lo sens sociologic, perque ditz que la paur de l’autre es un dels motors de las discriminacions

[reflexion critica de Fraj sul sicut : en primièr perque dire que "glotofobia" fa mestièr en disent que "discriminacion lingüistica" se podriá pas aital enclaure dins un paradigme ? Se ditz plan discriminacion raciala, sexuala, culturala, etc. Aprèp, i a lo fach qu’aquel paradigme novel de la fobia es una mena de mòda, ara tot es vengut fobia… Fobia, aquí es lo mesprètz, l’òdi, la discriminacion negativa, etc. mas cal se ramentar que fobia vòl dire en primièr paur, quicòm de plan diferent. Blanchet sap aquò perque ditz que vòl balhar al mot un sens sociologic e non pas psicologic. Mas lo sens psicologic demora e geina ; la glotofobia, coma las autras fobias es coma una malatia, participa a una psiquiatrisacion del social]

Blanchet ditz tanben que cada còp que i a glotofobia, i a majoracion d’una lenga e minoracion d’una autra (p. 47) et doncas a cada glotofobia, corespond una glotofilia, amai una glotomania (subrevalorizacion d’una lenga e/o d’un registre de lenga). [mas alara tota glotofilia implica una glotofobia e se fa al detriment d’autras lengas ? aquò es evidentament fòrça discutible].

Fa tanben una diferéncia entre dominacion e egemomia (que ven de Gramsci[2]) : la dominacion est percebuda coma tala ; l’egemonia es pas percebuda, es una contrencha acceptada inconscientament o conscientament. L’egemonia produsís de cresenças, d’ideologias, e se balha d’aisinas de poders, d’agents glotopolitics que son d’actors, de garants e de beneficiaris de l’egemonia. Dins aquel encastre la glotofobia pòrta sus las representacions sociolingüisticas.

Blanchet plaideja per la diversitat lingüistica : 80 % dels umans son plurilingües, i a una capacitat dels umans al plurilingüisme ; lo son d’un biais espontaneu.

La variacion lingüistica es permanenta e infinida.

Denoncia de mites :

- lo de la mestreja totala de la lenga comuna ; òm mestreja pas jamai completament la lenga comuna (la lenga es pas un animal salvatge, un animal qu’òm domda), amai foguèssem d’experts ;

- lo de pensar que los umans s’entendrián melhor s’avian pas qu’una lenga ;

- lo mite enfin que caldriá mestrejar totis la meteissa lenga per far societat : los umans fabrican totjorn de diversitat.

Denoncia lo caractere ideologic de la mestresa de la lenga e aquí parla del francés, critiquant l’idèia que mestrejar lo francés seriá parlar un « bon » francés ; en vertat es parlar un francés estandardizat, normalizat es a dire una pichona partida del francés efectiu. La mestresa de la lenga es una reduccion de las competéncias socio-lingüisticas del monde e doncas constituisson un element clau de la glotofobia.

III Cossí s’espandís e se manten la glotofobia.

Torna parlar dels agents glotopolitics e del ròtle de las instàncias.

Dins un capitol critica las accions glotopoliticas que pretendan beneficiar a varietats lingüisticas dominadas, mas que passan per la construccion de normas estandardizadas d’aquestas varietats sens tener compte de las praticas efectivas dels locutors (p. 61 e p. 101-103). Los militants de las lengas minorizadas bastisson una « ciutadela lingüistica embarrada dins un purisme, una ideologia de la dominacion ». [Fraj tròba aquí quicòm d’interessant, amai se parla d’exageracion e subretot, cap a l’occitan e al breton, de mala fe. Seguís de citar] Per « desminoritarizar lor lenga », imaginan sonque « de l’estandardizar e de l’impausar per la via del poder » [mas quin poder ? vist qu’an pas lo poder politic : lo poder dels intellectuals, lo de l’universitat ?], e aital « fan pas que reprodusir a una autra escala e al benefici d’una autra partida de la populacion la mèma ideologia. Combatan pas l’ideologia ela mèma e lo tipe d’organizacion sociala inegalitaria qu’es a servir. Volon simplament la veire aplicada a lor pròpi benefici e se retrobar del costat dels dominants… » (p. 102). « L’estandard renforça la representacion negativa que los locutors espontaneus an de lors parlars familièrs » (p. 103)

[Tot aquò es pas forçadament fals, çò ditz Fraj, mas a son vejaire es una question de pedagogia, de cossí se fan las causas. Dins la sala lo quite Sauzet ditz qu’es una « bona question ». Me permeti ièu de dire que çò que Blanchet conta del pretendut « occitan estandard », p. 103, es lo summum de la mala fe, perque tot simplament fals (pas d’estandard unenc, impausat a totis los locutors, aquò es una pura ficcion, etc.). Fraj fa remarcar que pren la pena de dire que lo bearnes o lo provençal son viscuts coma lengas diferentas (puntejant aital nòstra manca de pedagogia a nos autres occitanistas), e non pas que lingüisticament an pas res a veire amb los autres parlats d'òc. Aquò ven, çò ditz Jean Sibille, de sa definicion estrictament sociolingüistica de la lenga, sa reduccion a çò que los locutors apelan aital, en balhant de noms a çò que parlan. Sibille apond que cal destriar lo biais del monde de nomenar las lengas e lo sentit de la lenga ; i a de monde vielh d’aiçi que sabon que se van a 300 km comprendran lo monde e que serà mai o mens la mèma lenga. Cal dire tanben que Blanchet causís plan sos exemples, e que per un fum de parlats aquesta idèia de « lengas diferentas » es falsa, ne pòdi ièu testemoniar en Lemosin. Per claure aquesta discussion, Fraj ditz que Blanchet patís de sa pausicion ideologica ; l’occitan es lo monstre de tuar, etc.].

Blanchet usa de la nocion de diglossia, que coneissèm plan e d’« inseguretat » lingüistica, benlèu sul model de « l’inseguretat culturala » teorizada per Christophe Guilly (La França periferica, 2014)[3], coma çò que produsís la diglossia [encara un terme de psicologia, nòta Fraj, amai se fa mestièr per la descripcion]. Parla tanben del ròtle nefaste de l’escòla, qu’ensenha dos sabers : çò qu’es la nòrma e çò qu’es pas la nòrma, e pels pichons que son pas dins la nòrma pòt èsser que negatiu ; son botas dins un regime ideologic qu’auran fòrça mal d'en sortir. Plan segur es de discriminacion sociala e torna prene la tèsi de Bourdieu : l’escòla es faita per crear d’eiritièr e perque l’elita se pòsca reprodusir…

L’estandard, otís màger de reproduccion de l’estat nacion : purificar la lenga de la nacion de tota eterogeneitat per crear « una religion estatala de la lenga, un totem patriotic que son cor sacrat n’es l’ortografia » ; sacralizacion, plan segur, del monolingüisme. Aquesta politica es malurosament imitada pel monde que defendan las lengas minorizadas. Un jos capitol es dedicat als dominats que volon venir dominants (son la paginas 101-103, que se ne parla supra).

IV- exemples de discorses e de comportaments glotofòbs institucionals e individuals (sèm passats lèu lèu, rason de mai de legir lo libre !)

V- Trapar una alternativa a la glotofobia, non estandardizanta. La tròba mai que mai dins la notion de polinomia, tant coma l’a formalizada lo sociolingüista còrse J.-B. Marcellesi[4]. Torna repetir que la glotofobia es una question de dreits de la persona, de dreits umans…

[Jamai parla pas dels dreits d’una comunautat ; tot es orizontal e tot es actual. Associa la lenga a la cultura solament un còp dins lo libre. Meschonnic disiá que tota lenga es tanben una cultura e tota cultura corespond almens a una lenga. Blanchet fa pas aquel ligam. Manca la prigondor istorica. I a jamai l’ideia que quand òm defen una lenga e doncas una cultura minorizada, òm pòt tanben defendre una istòria, una literatura. Pas de nocion de comunautat lingüistica e culturala. Defensa liberala de la cultura e dels dreits umans. I a jamai la vision de la primautat del grop o de la societat.]

Parla puèi de la necessitat d’una informacion e d’una educacion desalienada [va plan, ma cossí fasèm ?]. Cal tornar pensar, çò ditz, l’educacion lingüistica e los aspectes lingüistics de l’educacion. Metre un punt final al mite de la necessitat del monolingüisme ; assegurar l’estabiliment d’una pluralitat lingüistica [per quals mejans ?] ; inclaure la question lingüistica dins un projècte de societat… Cal començar per una pratica personala conscienta, e al nivel collectiu, parla d’autogestion en ligam amb la polinomia de J.-B. Marcellesi. [mas dins tota aquesta fin balha pas brica de solucions concrètas]

 

Discussion :

Fraj : Blanchet critica la nòrma a l’escòla, mas se i a pas de nòrma a l’escòla, vist que vivèm pas fòra sòl, mas dins la societat tala coma es, s’ensenham pas la nòrma, mandam los escolans al tuador. Cal tener compte de la situacion e de la realtat sociala… e sociolingüistica. Ièu parteji la tèsi de Bourdieu e disi a mos escolans : sèm dins una societat crudela que fa la tria e la lenga es un mejan de far la tria. Pren la defensa del monde que patisson la discriminacion lingüistica ma sembla de los voler daissar dins la situacion culturala ont van sufrir la discriminacion encara mai.

Patric Sauzet : A l’opausat de Blanchet, se pòt remandar (per mostrar l'opausicion simetrica) a Alain Bentolila que sosten l'idèa que la nòrma libera, e qu’es per exemple fòrça opausat al creòl perque en creòl digus pòt far valer son dreit ; per aquò cal ensenhar la lenga del poder. Blanchet critica los lingüistas mas es fòrça pròche de maites lingüistas : dins los cors de lingüisticas, los collègas passan lor temps a ironizar sus la nòrma e las prescripcions. Un, per exemple, te fa una tèsi sus l’emplec de « c’est grave » (« c’est grave chiant », « c’est grave nul », etc.) d’un biais fòrça precis e formal, en disent : « nos autres sèm de lingüistas, agacham tot. ». I a una « nomofobia » del lingüista que sembla partejar Blanchet. Puèi, lo discors anti-nòrma lo trobam tanben en çò d’un fum d’occitanistas, qu’acceptan lo constat de l’intercompreneson, mas son feròtjament anti-normatius e contra tota mena d’estandardizacion. Mas lo problema es que sens estandard, avèm pas la gama d’expression qu’avèm en francés. I a une lenga per pensar en francés, per articular de discorses teorics, qu’es elaborada… e en occitan de còps que i a tot aquò nos manca ; la lenga coma instrument de literatura, per l’escritura, la pensada, etc. se fa pas sens un trabalh de normalizacion. Çò mème per l’ensenhament… Michel Banniard cita en alemand : « Kultursprache ist ein Aufbausprache » (une lenga de cultura es una lenga construita). Enfin, çò ditz Sauzet, se tot se val, se debèm respectar totis los parlats tals coma son, alara, forçadament, las ierarquias entre lengas e modalitats de lenga demoran talas coma son.

Fraj : Sovent i a de monde qu’an cregut que mon libre (Quin occitan per deman ?) foguèsse contra tota nòrma, mas dejà lo monde que parlan sens aver estudiat la lenga seguisson una nòrma ; la de los que lor an aprés. Dins aqueste libre i aviá una volontat d’èsser pragmatic : podèm pas parlar amb de locutors naturals amb una modalitat de lenga que siá tròp aluenhada de lor modalitat, mas aquò voliá pas dire que i a pas de nòrma dins lo quite parlat eiretat. E la nòrma academica joga tanben son ròtle, mas d’en primièr cal ensenhar la nòrma eiretada.

Sauzet : Mas a aquesta nòrma, Blanchet i crei pas ; crei pas que la lenga siá vertadièrament un sistema (segond lo model de la lingüistica generativista) que produsís sas proprias limitas (perque de fach, tot es pas possible dins una lenga) e lo dròlle per parlar integra un sistema, o mai d’un : mas apren doas lengas, dos sistemas, e non pas una mescla dels dos : i a pas un continuum ont tot seriá possible (per aquò Sauzet fa una allusion critica a la teoria continuista de Mario Alinei).

Cavaillé : Ièu, sens èsser lingüista me permeti de dire que de tot biais, a partir del moment ont i a escritura e ensenhament, i a forçadament d’estandard. Almens i a un esfòrç d’estandardizacion consubstancial a l’escritura, a la difusion de l’escrich e a l’ensenhament (òm escrich per èsser legit per lo mai de monde possible e òm es obligat de se botar d’acòrdi sus una nòrma lingüistica per fargar una lenga d’ensenhament). E aqueste procès es en primièr orizontal, dempuèi las quitas praticas, abans d’èsser vertical e de naut en bas, per l’impausicion d’un poder.

Sibille : a prepaus de la teoria polinomica de Marcellesi : es lo rebat de l’incapacitat dels Còrses a fargar d’estandards e aquesta teoria foguèt promoguda perque i ajèt a un moment convergéncia d’interes entre lo moviment nacionalista e los lingüistas. En Sardenha (raprochament fach per Banniard) seriá un prefach mai simple, en fargant una nòrma pluricentrica amb dos estandards (campidanese e logudorese).

Sauzet : reconeis que trobam dins los parlats d’òc, de còps que i a, d’elements e de traches per far de diferenciacions (per exemple amb lo provençal qu’a pas de traça de la « s » al plural, amai s’aquò pausa pas cap de problema d’intercompreneson pels autres locutors d’òc), e reconeis tanben l’importància de la volontat de far lenga amassa del fach del passat e pel projècte. I a de sistemas potencialament diferenciats e que podon venir diferents se los volèm pas far tener.

Compte rendut de Joan-Pèire Cavalièr



[1] Esther Benbassa, Dictionnaire des racismes, de l'exclusion et des discriminations, Larousse, 2010.

[2] De legir per exemple, la presentacion d’aquesta nocion gramsciana sul blog de la revista Agir par la culture.

[3] L’autor del compte rendut fa remarcar que lo concepte d’inseguritat lingüistica es çaquelà un concepte classic de la soco-lingüistica dempuèi William Labov. Bourdieu ne fa usatge et maites d’autres abans Blanchet. De veser lo cors d’introduccion a la sociolingüistica de Blanchet et Bulot sul site de l’universitat de Rennes. Es puslèu lo concèpte d’inseguritat culturala que ven de la sociolingüistica.

[4] Se pòt veire e escotar l’intervista faita per Blanchet de Marcellesi, sus lo site universitari Canal-U.