hqdefault

 

Lo soreth (o neo-aramèu del Nòrd-Est) una lenga en dangièr ?

 

 

  1. La lenga aramea

 

L’aramèu es una lenga semitica. Fa partida del grop de las lengas semiticas del Nòrd-Oest amb l’ebrèu e d’autras lengas uèi disparegudas : fenician, amorrita, cananean, ogaritic.

Primèras atestacions: debuda del 1èr milenaris ab.J.-C.

Entre 1000 e 700 ab. J.-C. : reialmes aramèus independents en Siria.

Tre lo sègle VII ab. J.-C. l’aramèu comença de suplantar l’assiro-babilonian en Mesopotamia puèi l’ebreu en Palestina, e deven la lenga administrativa de l’empèris neo-assirian puèi dels empèris neo-babilonian e perse, emai la lenga veïculara de tot l’Orient pròche e Mejan.

  • Paradòxa : Es al moment que los reialmes aramèus an perdut lor independencia que l’aramèu ven lenga veïculara : Es pas impausat pels poders politics successius (assirian, babilonian, perse), al contrari, s’impausa als poders.

Fasas de l’istòria de l’aramèu :

  • Aramèu ancian  1000-700 ab. J.-C.

  • Aramèu d’empèri 700-200 ab. J.-C.

  • Aramèu mejan 200 ab.J.-C. - 200 ap. J.-C.

  • Aramèu tardiu 200-700 ap. J.-C.

  • Lengas aramèas modernas après 700

 

A partir de la debuda de l’èra crestiana, 2 ramèls : oriental e occidental.

A la meteissa epòca, lo siriac (que seriá lo dialecte aramèu d’Edessa) deven la lenga classica dels crestians orientals.

Conquista araba e expansion de l’islam : l’arabi se substituís a l’aramèu coma lenga veiculara. Los musulmans abandonan progressivament l’aramèu que se manten pas que dins de comunautas crestianas o josivas.

Lo morcelament dialectal e l’isòlament relatiu de las comunautats abotisson a la genèsi de las lengas araméanas modernas.

La literatura siriaca es activa fins al sègle XIII. Après lo siriac es cantonat a la liturgia.

 

Es sovent questions dels « dialèctes modernes de l’aramèu ». Compte tengut de las diferéncias entre aquelas varietats, que son comparablas a las que pòdon existir, per exemple, entre las diferentas lengas romanicas, o de las diferentas lengas eslavas, compte tengut tanben de l’abséncia d’intercompreneson mutuala, es pus juste de parlar de « lengas aramèas modernas ».

 

  1. Qualas son aquelas lengas aramèas modernas.

  1. aramèu occidental : ma‘lola o ma‘alolean : parlat dins tres vilatges al Nord-Est de Damàs : Ma‘lola, poblat per de crestians e de musulmans, Bakha e Jubbadin (en aramèu Gopa‘od) poblats per de musulmans. Entre 5 000 e18 000 parlaires segond las fonts. Es la sola varietat moderna d’aramèu parlada per de musulmans.

  2. aramèu oriental

  1. Mandean moderne (o ratna, o sabean), parlat dins la provincia iraniana del Khosistan, a Khoramshah e a Ahwaz per qualques centenats de parlaires, totes de mai de 50 ans. Las varietats del sud de l’Iraq se son escatidas a la debuda del sègle XX. Es la lenga des Madeans. Los Madeans son los sòcis del mandeïsme, una religion minoritària d’origina gnostica que se reclama de sant Joan Baptista.

  2. Toròyò : parlat dins la region del Tor Abdin en Turquia, a l’entorn de las ciutats de Mardin, Midiat e Nisibis e dins la ciutat de Qamishli en Siria, per de fidèls de la Glèisa siriana ortodòxa d’Antiòquia (o Glèisa jacobita). Entre 50 000 e 100 000 parlaires segond las fonts. Importana diaspora en Suedia

  3. Soreth o NENA (North Eastern Neo-Aramaic) : es la sola lenga neo-aramèa qu’a donat luòc a de practicas d’escritura d’una certa importància. Apraquí 500 000 parlaires, benlèu mai. Parlat per de crestian mai que mai de confession assiriana o caldeana dins lo Nòrd d’Iraq (Kurdistan e plana de Mossul) ; i a tanben, dins la plana de Mossul qualques vilatges de tradicion jacobita o siriana catolica, en Iran dins las regions d’Ormia e de Sanandadj (Kurdistan iranian), fins a las annada 1980 dins 8 vilatges del Sud-Est de Turquia, uèi abandonats ; dins la region del Khabor en Siria, dins un trentenat de vilatges fondats dins las annadas 1930 per de refugiats venguts de las montanhas del Hakkari ; dins qualques vilatge d’Armenia e de Georgia fondats al sègle XIX ; e dins una diaspora escampilhada dins lo monde entièr (Estat Units, França Alemanha, Australia, Russia…). Era tanben la lenga dels josius del Kurdistan d’Iraq e d’Iran, uèi emigrats en Israèl.

 

  1. Evolucion de las glèisas orientalas /

Concili d’Efès 431, condamnacion de Nestorius

  • La Glèisa de Mésopotamia (de tradicion siriaca) o Glèisa de l’Orient o Glèisa del Perses e de l’Orient, qu’es en defòra de l’empèri roman (Patriarcat de Selèucia-Ctesifònt) refusa las conclusions del concile e se separa de las autras glèisas.

Concili de Calcedònia 451, Las glèisas d’Egipte, d’Armenia e de Siria (aquesta darrièra de tradicion siriaca del patriarcat d’Antiòquia) se separan de Constantinòpol e de Roma => glèisas dels tres concilis. (independentas mas en comunion) dichas « monofisitas »

  • Doas glèisas de tradicion siriaca :

  1. Glèisa de Siria o jacobita, o sirana ortodòxa, (a partir del mitan del sègle XX apelada tanben, en francés, siriaca ortodòxa.)

  2. La Glèisa de l’Orient (‘eta d-madənxa), apelada tanben Nestoriana. Dempuèi 1968 sompartidas en doas brancas  : la Glèisa Assiriana de l’Orient (‘eta atoraya d-madənxa) e l’Anciana Glèisa de l’Orient (’eta atiqta d-madənxa).

Posicions teologicas antiteticas :

  • Nestorians : doas personas dins lo crist.

  • Tres concilis : una sola persona, una sola natura al còp umana e divina.

  • Romans e Bisantins : una personas, doas naturas (ipostasas)

Desvolopament de la glèisa nestoriana fins al sègle XIIIe : espandiment en India, China Mongolia, Asia centrala. A la debuda del sègle XIII : 60 milions de fidèls.

Persecucions al sègle XIII amb la conversion a l’islam de Tamerlan ; massacres ; descreis ; replèc al nòrd de la Mesopotamia, mai que mai dins las montagnas (Kurdistan) e dins la plana de Mossul

A partir del sègle XVI desvolopament de l’uniatisme.

En 1497 lo patriarca Shimon IV : proclama lo patriarcat ereditàri per nepotisme (succession d’oncle a nebot) .

En 1555 un sinòde dissident que contesta lo patriarcat ereditari elegís Iokhannan Solaqa (superior del monastèri de Raba Ormiz prèp d’Alqosh) al patriarcat.

Iokhannan Solaqa va a Roma, fa alegéncia al papa e li demanda de validar son eleccion. Lo papa accepta. La branca raligada a Roma sera apelada Gleisa Caldeana.

 

  • D’ara enlà, doas glèisas : Glèisa Caldeana (qu’es catolica) e Glèisa de l’Orient (o Nestoriana), mas una sola liturgia.

  • Cal plan destriar la tradicion liturgica e l’obediencia confessionala. Los Caldeans e los Assirians son de confession diferenta mas an la meteissa liturgia. Los Caldeans e los sirians catolics son de la meteissa confession mas an de liturgias diferentas.

Aital meteis, los Jacobitas e los sirians catolics son de confession diferentas mas an la meteissa liturgia.

Particularitat de l’Iraq: los uniats (Caldeans) son venguts largament majoritaris alara que endacòm mai l’uniatisme demòra un fenomèn minoritari.

  1. Tradicions d’escritura e medias

1èrs textes : midrachim XVIe s (comentaris del Talmud). 1èrs textes crestians XVIIe (poesia narrativa e religiosa).

À partir de 1840 : Desvolpament dels usatges escriches e de la literatura jos l’impulsion de las missions occidentalas. Ormia : anglicans, presbiterians e lazaristas ; Mossol : dominicans franceses. Primièrs libres estampats (biblia), 1èra publicacion périodica 1850 Zahrire d-bahra “Rais de Lutz”.

Deven lenga escricha usuala dels eleits assiro-chaldeans (= lo monde alfabetizat). Correspondéncias (a partir del s. XVII)

Sègle XX : traduccions d’òbras de la literatura europèa e de classics de la literatura siriaca.

Mas uèi la majoritat dels locutors son analfabètas dins lor lenga mairala.

Estacions de radio o emission en soureth : Iraq e diaspora. Cadena de television : 1 dins lo Kurdistan + 2 als USA per satelit.

Mai d’un filme de ficcion (USA, Australia, Armenia)

Canson florissenta.

Religion : En Iraq a Mossol e a Bagdad los oficis religioses se debanan mai que mai en arabi, mas dins los villatges e las pichonas vilas crestianas del Nòrd (plana de Mossol e Kurdistan), generalament la liturgia es en siriac, las lecturas e la predicacion en soreth ; dins lo Kurdistan los ofici se debanan de mai en mai tot en soreth.

 

  1. Ensenhament

Qualquas experiéncias foguèron tentadas en Iran dins las annadas 70 acompanhadas de publicacions de material pedagogic, actualament lo soreth i es liurament ensenhat dins un encastre associatiu o religiós. A la glèisa las lecturas e la predicacion se fan en soreth (las autoritats aiman pas que los prèires presiquen en persan ; d’un biais que i a, aquò contribuís al manten del soreth).

En Iraq dempuèi 1972 los parlaires son reconeguts coma una minoritat nacionala jol nom de : an natiqun bis-suryaniya (es a dire : “los que parlan soreth”). L’ensenhament es autorizat mas es totjorn demorat marginal.

En Iran los Assirians an drech a un sèti de deputat al parlament.

 

Uèi lo soreth es ensenhat dins las escòlas cristianas del Kurdistan iranquian.

Del mitan del s. XIX a la 2nda guèrra mondiala, lo soreth es lenga d’ensenhament, a costat de l’anglés o del francés, dins las escòlas dependent de las missions occidentala. Actualament es lenga d’ensenhament dins qualques escòlas crestianas (primarias e secondarias) dins lo Kurdistan iraquian.

 

  1. Variacion interna

Fòrça parlars vilatgeses en principi intercomprensible mas entre de varietats extrèmas, l’intercompreneson pòt presentar de dificultats.

Dins una meteissa localitat i aviá de diferéncias entre lo parlar crestian e lo parlar josiu.

 

  1. Estandardisacion

Pas d’estandard unic socialament dominant, la pratica orala demòra largament basada suls parlars locals. Çaquela las formas escricha del soreth son pas lo rebat d’un parlar vernacular particular. Podèm destriar :

- Lo soreth literari (estandard) de la region d’Ourmia. fargat al sègle XIX dins las missions.

- Una scripta iraquiana dempuèi lo sègle XVII ; basada suls parlar de la plana de Mossol e de la vila d’Alqosh.

- Una koïnè iraquiana fargada dins las annadas 1970 per l’ensenhament, pròcha de la precedenta mas qu’integra qualques traches dels parlars de la montanha.

 

  1. Escritura e grafia

Lo soreth s’escriu de drecha a esquèrra en alfabet siriac completat de qualques signes diacritics. Ortografia inspirada de la del siririac. Estabilisada al s. XIX. Istorica. Es una grafia istorica etimologizanta. I a qualques diferéncias entre l’usatge iraquian e l’usatge iranian.

Los josius escrivan l’aramèu (ancian o moderne) en alfabet ebrèu cairat (qu’en dalhor un alfabet d’origina aramèa.

 

  1. Los parlaires (Istòria recenta)

Dempuèi lo s. XIX las populacions que parlan soreth son de mai en mai dispersadas e aquò’s una menaça per la subrevida de la lenga.

Genocidi de 1915 + maites exòdes successius.

Al sègle XIX las tribús assirianas de las montanhas gaireben inaccessiblas del Hakkari vivian de manièra autonòma jos l’autoritat de lors maliks. Lo patriarca nestorian èra tanben lo cap politic de la « nacion assiriana ». Las tribús èran sus un plan d’egalitat amb las tribús Kurdas, e donc èran pas sosmesas al l’estatut de dimmi.

Al contrari los Assirians non tribals e los Caldeans èran sosmeses a l’estatut comun dels dimmis coma los autres crestians de l’empèri otoman. Fòrça èran de païsans que vivián dins de vilatges que dependián de feodals kurdes (los Aghas).

En 1915, quand comencèt lo genocidi dels Armenians, los Assirians del Hakkari, jol comandament de lor jove patriarca Mar Shimon XXI Benyamin (1884-1918), decidisson de resistir militariament. Après mantun meses de resisténcia son encerclats, reüssisson a rompre l’encerclament, abandonan lo Hakkari e capitan de rejónher l’armada russa a Ormiah en Persia (amb femnas enfants, vièlhs, bestial).

En 1918 après la Revolucion d’Octòbre e la retirada de l’armada russa, al prètz d’importantas perdas umanas capitan de rejónher l’armada britanica en Iraq, fòrça seràn recrutats dins l’armada britanica (levis assirians).

1933 independencia de l’Iraq, Assirians e Chaldeans son victimas de l’ostilitat del novèl govern iraquian. Massacres del Chaldeans de Semmel (prèp de Dehok). Fòrça Assirians tribals fugisson en Siria alara jos mandat francés e son installats per las autoritats francesas dins un trentenat de vilatges long del flume Khabor (i agèt un “bataillon assyro-chaldéen” dins l’armada francesa de Siria.)

Los Chaldeans d’Anatolia e los Siriacs del Tur Abdin, menan pas de resisténcias armada, subisson lo genocidi dins las meteissas condicion que los Armenians.

Annadas 70 : revòltas kurdas en Iraq : villatges abandonats populacion desplaçadas dins las villas.

Dins las annadas 80 dins lo contexte del conflicte entre l’armada turca e lo PKK : los 8 Villatges de Turquia qu’avián escapat al genocidi de 1915 son evacuats o abandonats => la majoritat de lor populacions emigran en massa, mai que mai a Sarcèlas dins lo Val-d’Oise, amb l’estatut de refugiats politics. Uèi demòra pas cap d’Assiro-Caldeans en Turquia, en defòra de qualques familhas isoladas demoradas a Istambol e de refugiats recents venguts d’Iraq o de Siria.

 

Eveniments recents en Iraq e en Siria :

Dins las annadas 2000 : fòrça crestians quitan Bagdad o Mossol siá per emigrar a l’estrangièr siá per se refugiar dins lo Kurdistan autonòme e dins las pichòtas vilas crestianas de la plana de Mossol => dins lo nòrd las comunautats se renfòrçan.

En Agost 2014 mantunas vilas e vilatges crestians de la plana de Mossol (Qaraqosh, Bartella, Karemlish, Tell Keyf…) son evacuats a la lesta a causa de l’avançada de Daesh. Son estat liberats per l’armada iraquiana e las fòrças kurdas en octòbre 2016 (pas reocupats e parcialament destruches). => populacion dins de camps de refugiats a Erbil (la vila crestiana d’Ankawa, dins la banlega d’Erbil, es passada de 40 000 a 100 000 estatjants).

En febrièr 2015 en Siria : los vilatges assirians del Khabour son preses per Daesh e represes per l’armada siriana en junh. Son parcialament destruches e pas reocupats.

 

  1. Lo soreth en França al jorn de uèi

Apr'aquí 20 000 parlaires dont 15 000 en region parisenca, mai que mai a Sarcelles e dins las comunas alentorn. La màger part son venguts de Turquia dins las annadas 80. arribèron puèi de refugiats d’Iraq dins las annadas 90, 2000, 2010.

Manten relatiu de la lenga : glèisa, catequisme, familha.

2000 a 3000 Caldeans a Marselha e aitant dins l’aglomeracion lionesa (mai que mai a Vaux-en-Velin)

A Sant-Jòri e Fronton, prèp de Tolosa : pichona comunautat assiriana pus anciana, arribada dins las annadas 1920, puèi dins las annadas 1960-1970, (40 a 50 personas)

2007 : dobertura d’un cors de soreth a l’Inalco (a la debuda opcion dins l’encastre del Master d’arabi ; dempuèi es estat dobert coma opcion a d’estudiants d’autras disciplinas).

Actualament : obrador de soreth dins un collètge e un licèu de Sarcelles.

 

  1. Nomenar las lengas, nomenar lo monde.

Los parlaires crestians balhan tradicionalament a lor lenga lo nom de soreth, qu’es a l’origina un advèrbi (-eth es un suffixe adverbial) que vòl dire « a la manièra dels Sirians » : « parlar soreth » es donc « parlar a la manièira dels Sirians »

Dins l’usatge tradicional soreth designa tanben lo siriac (o lišana ‘atiqa ‘lenga anciana’ o encara soreth ‘atiqa ‘soreth vièlh), emai, de còps, lo toròyò, mas dins l’usatge actual soreth tend a s’especializar dins lo sens de « North Eastern Neo-Aramaic » ? D’autras apelacions son en concurrencia amb la de soreth :

 

Dans la

langue

soureṯ [ˈsureθ][ˈsurəθ], souret [ˈsuret] ou[ˈsurət]

lišana swadaya litt. "langue vernaculaire".

lišana suraya litt. "langue syrienne", ce terme peut également désigner la langue classique ou syriaque, ou même le touroyo.

lišana suraya swadaya : litt. "langue syrienne vernaculaire"

lišana atoraya litt. "langue assyrienne".

lišana kaldaya

yhoudet, lišana deni ou lišan didan (litt. "notre langue") : termes utilisés par les juifs.

En français

soureth

néo-araméen du Nord-Est : terme utilisé par la communauté scientifique.

néo-araméen oriental : terme aujourd’hui abandonné par la communauté scientifique car moins précis que le précédent.

néo-syriaque : terme aujourd’hui abandonné.

chaldéen : ce terme peut désigner le soureth, mais aussi le syriaque liturgique dans sa version orientale (i.e. mésopotamienne).

assyrien (peu employé en français)

En anglais

Suret ou Sureth

Assyrian Aramaic, Assyrian Neo-Aramaic, Modern Assyrian, Assyrian

North-Eastern Neo-Aramaic, NENA

Chaldean aramaic

Eastern Aramaic (terme aujourd’hui abandonné)

Modern Syriac, Vernacular Syriac (termes aujourd’hui abandonnés)

 

Mai d’un d’aqueles termes son pauc pertinents d’un punt de vista linguistic e fan referéncia en realitat a l’apartenéncia etnica o religiosa, los « Assirians » son de confession « nestoriana », los « Caldeans », sortits de la metessa tradicion liturgica, son de confession catolica. Los josius fan pas servir lo terme soreth, que pòt tanben significar « crestian ».

Lo terme assirian es pas gaire utilizat en França, que la màger part dels parlaires que i vivan son de confession caldeana.

Cal tornar precisiar que lo soreth ven pas de l’assiro-babilonian de l’antiquitat que fasiá partida d’un ramèl de las lengas semiticas qu’es uèi escantit)/

La quita nòrma ISO declina lo soreth segond l’apartenéncia religiosa del parlaires :

ISO 639-3 aii : Assyrian Neo-Aramaic

ISO 639-3 cld : Chaldean Neo-Aramaic

ISO 639-3 aij : Lishanid Nosan (litteralament “nòstra lenga”)

Lo monde an de mal a nomenar lor lenga. Exemple : lo monde de Sarcèlas dison que parlan soreth o caldean, los de Sant-Jòri dison que parlan assirian.

 

Problèma del nom ethnic :

Dins l’usatge tradicional lo monde que parlan soreth se dison Soraya (plural : Soraye) = « sirian ». (l’arabi destria sori [suri] “ciutadan de la republica de Siria” de soriani [surjani] “crestian de tradicion siriaca”, en aramean es lo meteis mot) : mas lo terme designa tamben los Jacobitas e los Sirians catolics.

 

En França s’utiliza mai que mai Assyro-Chaldéens coma nom etnic. Es lo terme utilizat a la Conferéncia de la Patz de 1919 e dins lo tracta de Sèvras en 1920. Chaldéen e Assyrien preses a despart fan referéncia a la confession religiosa.

Dins los paises anglo-saxon, subretots als Estats Units ont los Assirians son dominants, lo corent « assirianista » tend a impausa Assirian coma nom etnic, totas confession confondudas (per designar los Chaldeans dison Assyrian catolics) ; polemicas, reaccion recenta del patriarca caldean.

 

De còps se tròba lo terme Assiro-Caldeo-siriac : que dins la plana de Mossol i a qualques vilatges de tradicion jacobita o siriana catolica, valent a dire antiòquiana (Qaraqosh, Bartella). Mas en defòra d’Iraq, los fidèles d’aquelas doas glèisas parlan toròyò o arabi.

En 1555 a Roma, Joan Solaqa se presenta coma venent de Caldèa (o d’Assiria ?). D'aquí los crestians d’Iraq son apelats Caldean o Assirian per la glèisa catolica.

Entrò la fin del sègle XIX lo sens precís dels dos termes es pas completment fixat. La branca catolica de la glèisa es apelada Gleisa caldeana mas los termes Caldeana e Assirians coma noms etnic son, de còps que i a, emplegar l’un per l’autre.

Lo sens precís (confessional) actual se fixa a la fin del sègle XIX e a la debuda del sègle XX.

Al sègle XIX, descobertas arqueologicas, desvolopament d’un nacionalisme que s’afirma Assirian e revindica l’eretatge dels Assirians de l’antiquitat.

En França, los de Sant-Jòri se dison Assirians, los de Sarcèlas Assiro-Caldeans.

 

Glèisa :

Fins a 1968 la glèisa nestoriana s’apelava oficialament Glèisa de l’Orient (anglés : Church of the East ;aramèu :‘Eta d-madənkha).

En 1968 esquisme sus la question del calendièr (julian o gregorian), la Gleisa de l’Orient se sompartís en dos ramèls : la Glèisa Assiriana de l’Orient e l’Anciana Glèisa de l’Orient ; es lo primièr còp que lo terme assirian apareis dins lo nom de la glèisa.

Impossibilitat de trobar un nom etnic consensual

 

  1. Lenga e poder

Dempuèi la fin de l’empèri aquemenide, l’aramèu foguèt pas jamai la lenga d’un poder politic. Ça que la es demorat la lenga d’un poder religiós.

I a jamai agut de repression activa de la pratica de la lenga, a despart de la Turquia.

Son los eveniments politics qu’an provocat la dispersion dels locutors, e las evolucion economicas que coneguèt lo sègle XX, que fragilisan las practicas. Tant que s’es mantenguda la societat tradicionala, la lenga s’es mantenguda.

Se pòt pensar que la lenga se mantendrà tant que demorarà dins lo païses d’origina, de comunautas omogeneas (es a dire monoetnicas) qu’abiten dins de vilatges e de pichòtas vilas.

Aquò nos mena a nos interrogar sur la nocion de metissatge.

Es clar qu’un metissatge generalizat menariá a la mòrt de la lenga e a l’assimilation de las populacions arameofònas a la cultura araba o kurda. L’avenidor seriá puslèu a un multiculturalisme d’escambis, qu’a un metissatge generalizat. Es un pauc çò que se pratica dins lo kurdistan iraquian autonòme ont los Assiro-Caldeans son plan itegrats a la societat e participan a las institucions localas (governament, parlament…) tot en conservant lor lenga e lor cultura.

 

*****

 

Mai d’entresenhas sus la lenga : http://lgidf.cnrs.fr/node/304

 

Joan Sibille, 04/03/2017

 

Romil-Benyamino-Moon-interactive-ipad-app-book-1