img007

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha 5

17 de febrièr 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

Lo tèma de la sesilha, prepausat per P. Sauzet (dins la dralha de son expausat sul model mimetic, compte rendu precedent) èra lo primièr francimand. Avèm convidat Aurelia Lassaca, que faguèt sa tèsi sur Francés de Corteta, per nos en parlar.

 

Aurelia Lassaca, nos a presentat Francés de Corteta (1586-1667), aristocrata, dramaturg, autor de La Miramonda, de Ramonet, o Lo paisan agenés, tornat de la guèrra,et de Sancho Pança, al palais dels Ducs. Èra pròche d’Adrian de Monluc, que protegissiá d’autors qu’escrivián mai que mai en francés (Viau, Sorel, Mairet, Maynard, etc.) mas tanben en lenga d’òc (Rempnoux, Larada, Godolin…). Corteta coneissiá tot aquel monde mas se revendica solament d’Auger Galhard. Son teatre s’inspira del teatre francés d’aquesta epoca (la pastorala de Mairet), l’inspiracion carnavalesca occitana e la literatura italiana e espanhòla del temps.

Per comprene melhor la figura del francimand, Aurelia nos a fach l’istòrica de la figura ambigüa del matamòre gascon dins la literatura francesa de l’epoca (cf. subretot Lo Baron de Faeneste d’Agrippa d’Aubigné), a l’encòp lo soldat fanfaron e ridicul de la tradicion (lo miles glorius de Plaute, lo capitan de la Commedia dell’arte) e lo soldat gascon eroíc sul modèl d’Henric IV e de sos òmes (cf. Lou Gentilome gascoun de Guillaume Ader, etc.). Mas, mai lo sègle XVII avança, mai lo gascon ven una figura solament ridicula e s’en va rejonher la tièra de las caricaturas dels provincials pel public de la capitala. Lo matamòre gascon sovent (mas pas totjorn) mescla lo francés e l’occitan, es en primièr un etnotipe marcat per la vana gloria, lo desrengament d’esperit, la manca de cortesia e de civilitat (« politesse et civilité ») e d’elements soco-economics (noblesa desargentada, cadets en cerca de fortuna…). Se troba tanben dins de pèças occitanas.

La figura del francimand, coma es espleitada dins la literatura occitana, es la d’un occitanòfon qu’afecta la francofonia e es censurat, ridiculizat per aquò (per son arrivisme, lo mesprètz de sas originas, son estupiditat conflada, etc.). Generalament es un soldat (un òme del pòble enròtlat dins l’armada) tornat al país coma dins lo Ramonet de Corteta, de tot biais qualqu’un de bassa qualitat sociala que pren per model la noblesa de guèrra francesa, es un escorja paísan e un volur. Lo francimand a aprés lo francés dins las armas (es un fòrt element de realisme). Se vei aital cossí aquesta figura suspausa e espleita la del matamòre gascon sens èsser en oposicion ambe ela (es pas sa recipròca occitana). Es subretot ridiculizat per son parlar, son marrit jergon francés. A pas res a far amb un revenge etnic (es pas un parisenc ridicul !). Se depend de la figura del matamòre es perqué, coma l’a plan ditz Lafont, en parlant francés se pren per çò qu’es pas, socialament e culturalament, mas s’es ridicul es pas perqué es gascon, a la diferéncia de Faeneste (per exemple) que fasiá rire perqué parlava gascon en francés[1].

 

Expausat complementari de P. Sauzet

P. Sauzet rampela que foguèt F. Gardy lo primièr a trabalhar sul motiu del francimand e de la censura de parlar lo francés dins lo teatre e la societat occitans del sègle XVIII (« Le retour du Francitan », Lengas 1, 1977, p. 79-103.)[2]

P. Sauzet destria tres tipes de francimands

1- L’escolier lemosin de Rabelais : un occitan en defòra de son domeni que vòl donar de leçons de francés als franceses e qu’es remandat a sa paraula dialectala.

2- Çò que descriu Gardy dins son article : la mesa en scèna de la censura de la francofonia sul teatre al moment ont foncciona mens dins la societat (sègle XVIII) se retròba mai tard, per exemple en cò del doctor Pierre Boissel, Lo Gal a cantat (1930) : lo fils Jean torna del servici militari dins son vilatge del Peirigòrd e parla sonque francés. A la fin es convertit e vòl demorar paísan e parlar patoés. Es una mesa en scèna fòlclorica e fòlclorista d’un francimand castigat. Cf. tanben lo conte anti-mimetic del rastel que se tròba d’en pertot (a mai en breton e en creòle) : es lo tipe que tòrna al país e preten de pas mai poder parlar patés e de dire los noms dels esplèches, mas bota lo pè sul rastel que li pica sul nas e brama (en bon occitan) : « puta de rastel ! ». [cf. Daniel Fabre et Jacques Lacroix, « Langue, texte, société: Le plurilinguisme dans la littérature ethnique occitane », Ethnologie française, 1/1/1972, vol. 2, 1/2, p. 43-66, p. 59]

3- Corteta el, dins son Ramonet bota en scèna un aristocrata que parla occitan (a la mèma epoca dins lo Teatre de Besièrs, lo monde coma cal parlan francés) e tota la metalenga es tanben en occitan (las didascalias, etc.). Sabèm pr’aquò que Corteta parlava e escriviá de letras en francés e la lenga tecnica e fonccionala dels militars de totis rengs (la sèuna donca tanben) èra lo francés. En cò de Corteta i a un refus de la francofonia de l’aristocracia e son francimand se dèu comprene dins aqueste encastre fòrça particular.

Lo manteniment de la paraula occitana es puslèu deguda a de mecanismes de censura del parlar francés que non pas per una volontat de pausar un contra-modèl al francés. Es çò que farà lo Felibrige al sègle XIX en prepausant un acrolecte literari en occitan. Mas los intellectuals an delegat al pòble lo manteniment de la lenga e tot lo trabalh lingüistic e scientific se fasiá solament en francés. Ara podèm evidentament pas mai comptar sus una sèrva populara per mantener la lenga.

 

Discussion

- J.-F. Courouau : Al sègle XVII e encara al sègle XVIII avèm una distribucion dels usatges, un pauc dins totas las classas socialas : d’un costat lo monde parlan occitan, de l’autre, quora s’agís d’escriure o de passar a un nivel superior de lenga, parlan francés.

- P. Sauzet : Boissier de Sauvages (Dictionnaire languedocien-françois, 1785) descriu aquò : l’occitan es conegut de totas las classas socialas. Mas la capacitat de parlar la lenga es una pratica diglossica dins lo sens ont la conversacion familièra se fa en occitan (cf. Racine a Usès), mas las classas superioras son de tot biais mai dins la francofonia que non pas las autras (cf. Lo Teatre de Besièrs), e l’originalitat de Corteta es d’anar contra aquesta realtat ont los aristocratas parlan sonque occitan. Per l’abat Fabre, per exemple (Joan l’an pres), la causa es plan diferentas : l’occitan es sa lenga etnica mai que sa lenga sociala, e escriu per divertir la bona societat monpelherenca sens cercar a publicar.

- J.-F. Courouau : lo quite Sauzet a mostrat que dins Joan l’an pres avèm una diferéncia entre la lenga del narator e la lenga de Joan l’an pres. La quantitat de francismes, paradoxalament, segnala un occitan acrolectal.

- J. Sibile : An aquel moment i aviá lo teatre josiu d’Avinhon (La Reine Esther reescrit per Jacob de Lunel) tanben mai francizat que lo vernacular, probablament per volontat de demarcacion sociala.

- P. Sauzet. Dins Jean de Cabanes per exemple, los francismes servisson a enauçar la lenga, fan part d’un acrolecte literari, e tanben perqué los mots tròp « occitans » (ex : vespre, òrb) son conotats coma arrierats en compareson a las conversas mondanas, mai francezadas (ex : soèr, avugle).

- J.-P. Cavaillé. Pel sègle XVII, avèm un fum de contra-exemples de monde que sabon almens un pauc lo francés (lo comprenon e de còps que i a l’escrivon almens un pauc), mas los parlan pas jamai. Exemple de l’afar Gaufredy (Marselha / Ais 1610-1611) ont las deposicions dels acusats (lo curat Gaufredy, Magdalena Demandòls) que sabon escriure (en francés plan segur) son estadas faitas oralament en occitan (tot lo discors direct dins los documents orignals son en provençal). Autre exemple : los profetas de la Cevenas a la fin del mème sègle, que parlan pas jamai lo francés en defòra de quora son « inspirats » pel Sant Esperit. Aquò demòstra la fòrta inibicion de parlar francés.

- P. Sauzet : I a un excès de la competéncia en francés sus la pratica del francés.

- M. Banniard : La question es pas clara : i aviá benlèu pas tant de monde qu’aquò que paralavan francés sens dificultat. Cf. vol. 5 de l’Histoire de la langue française de F. Brunot (Le français en France et hors de France au XVIIe siècle), sus la dificultat per la quita aristocracia de parlar francés aisidament.

- P. Sauzet : problema de la competéncia : i a de situacions ont las lengas podon cambiar fòrça lèu. Lo francés fonccionava coma lenga formala (professionala, sociala…) e per lo demai se parlava occitan.

- M. Banniard : L’enquesta sus la comunicacion (cossí lo monde podián parlar realament) demora de far.

- J. F. Courouau rampela quora lo Suissa Thomas Platter (Jornal de viatge), a la fin del sègle XVI, capita pas a se far dubrir la pòrta de Monpelhièr en francés e debon demandar en occitan.

- P. Sauzet : Aquò cambia res al fach que i a una difusion del francés escrita e orala, mas amb de fenomènes de pompidor, de palièr…

- R. Sichel-Bazin : Compareson amb l’anglés uèi : i a de saberuts que sabon escriure plan l’anglés e a mai s’exprimir dins una conferéncia, mas lo sabon pas parlar dins la vida de cada jorn.

- J. Sibile : Exemple de la triglossia de Marguerite d’Oingt, religiosa lionèsa (sègle XIII), sas òbras espiritualas son en latin, las letras al paire son en francés mesclat de franco-provençal, e escriguèt en francò-provençal per l’edificacion de las monialas.

- J.-P. Cavaillé : La question de fons : çò que val lo model mimetic per explicar la diglossia de longa durada en Occitania ?

- P. Sauzet : La lenga se pòt aprene rapidament se i a pas d’obstacle, cal donca prene en compte la leialtat sociala al grop coma forma d’inibicion. Censura de la francofonia dins lo pòble : « te cal demorar çò que sias e parlar coma se parla dins ton grop social ». Al sègle XVIII, se comença a poder cambiar d’estat e d’estatut d’un biais mai dubert (es çò que ditz d’alhors l’abat Fabre). Los felibres en primièr, puèi los occitanistas an comptat sus la reserva siá d’inercia, siá de censura, e sentissian pas lo besonh d’assugurar lo prestigi de la lenga amb de produccions intellectualas. A l’ora d’ara, sens la promocion d’un modèl positiu d’occitanofonia, i a pas de manteniment possible de l’occitanofonia.

- J.-P. Cavaillé : Aquí me sembla que Girard ni mai Bourdieu nos podon ajudar, es a dire a comprene cossí se fa que a l’ora d’ara (mas se pòt mostrar que s’es totjorn fach), i a de modèls venguts d’en bas, socialament e culturalament, que s’impausan a tota la societat (cf. lo hip-hop e lo rap, etc.), e perqué aquò podriá pas marchar tanben per de lengas ?

- R. Sichel-Bazin : En sociolingüistica se considera qu’en general lo motor dels cambiaments lingüistics se tròba dins las classas mièjas-bassas amb possibilitat d’assencion. Es dins aquel perfil sociologic que s’impausan los cambiaments lingüistics. E es plan çò que se passèt aquí amb lo francés.

- M. Banniard : La mimesis pòt marchar dins los dos senses : de còps en davalant e de còps en montant.

- J.-P. Cavaillé : Cossí se farguèt per exemple lo model positiu de la boèma, vist que los boemians èran, e son totjorn, de parias dins la societat ?

- J. Ginestet fa remarcar qu’aqueste model se farguèt en defòra e en dessus dels boemians.

- J.-P. Cavaillé : Òc, mas es important d’observar los fenomènes de reapropriacion pel monde del viatge de çò de positiu dins l’imatge del boemian balhat per la boèma. Aquesta observacion se pòt generalizar…

- P. Sauzet, en conclusion, insistís sus l’importància, per l’occitan, de daissar espelir una pluralitat de models articulats.



[1]              « Alors que le Faeneste de D’Aubigné était comique parce qu’il parlait gascon en français, le langage de Ramonet faire rire, parce que son français bâtard surprend en milieu occitanophone, de même son arrachement social qui explique le déracinement culturel fait de lui un vantard, il est matamore, non pas parce qu’il est gascon, mais parce qu’il renie son milieu gascon ».

[2]              De leger tanben Patrick Sauzet. « Écarts entre compétence et pratique », in Georg Kremnitz, Fanch Broudic, et alii, Histoire sociale des langues de France, PUR (Presses Univesritaires de Rennes), pp.87-95, 2013, en linha :