img004

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha n. 2

18 de novembre 2015, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

I - Presentacion de J.-P. Cavaillé sus la nocion de poder (aplicada a la question lingüistica) e sus l’articulacion lengas e poders.

Ai presentada la nocion de poder en filosofia politica classica (lo poder s’exerca e se definís per sos efèctes, mas çò que lo distinguís de la fòrça es lo consent o la presompcion del consent) e subretot coma lo definís Foucault (es una accion sus l’accion dels autres, e aital es present dins totas las interactions socialas, e se pòt pas redusir a las relacions de dominacion). Me soi arestat sus la nocion de micrò-poder, es a dire del poders que s’exerçan dins la vida vidanta de totis e que cal estudiar per comprene cossí se constituisson las macrò-categorias (capitalisme, soveranitat, etc.) perqué me sembla la melhora justificacion possibla del trabalh de la sociolingüistica e tanben per comprene çò que son e podon venir las politicas lingüisticas publicas. Aquels poders son pas solament los d’assubjectiment, mas tanben de resisténcia dels individus e dels grops (per exemple dins l’usatge caput de lengas, varietats e nivels de lengas desconsiderats e mespresats).

            Per aquò, la reflexion sus la relacion lengas e poders se pòt pas far qu’al plural. I a pas que de lengas, totjorn investidas de poders pels locutors, e totis los poders s’exerçan per e dins de lengas, de varietats e de nivels de lengas : aquestas e aquestes son pas solament d’esplèches dels poders, perqué son efectius, son actius dins las lengas. Mas aquò empacha pas que lo poder demora en primier lo poder dels locutors segond lor pausicion sociala. Es çò que mòstra per exemple la teoria dels actes de paraula (Austin) : sens l’encastre istitucional e l’autoritat sociala reconeguda als actors/ locutors i a pas cap d’eficacitat de la paraula (exemple de l’enonciat « la sesilha es duberta ») (cf. tanben Bourdieu). Mas ai ensajat de mostrar tanben qu’existís un poder permorfatiu especific a la lenga, varietat de lenga o nivel de lenga parlats per de locutors totjorn unics dins de situacions totjorn singulièras (per exemple quora se conta una nhiòrla). I a un poder especific que benlèu se pòt dire estetic o afectiu de la lenga, que se pòt pas simplament redusir als jòcs e enjòcs de poders qu’implica cada presa de paraula en societat ; una magia, « blanca » o « negra », de la lenga, presenta dins la religion plan segur, e tanben dins l’art, dins la politica (question del carisme, de la paraula carismatica), mas en primièr dins l’experiéncia de paraula (e d’escritura) la mai comuna.

 

II- La discussion un còp de mai foguèt plan rica e diversificada. Ai retenguts tres motius o questions : 1- Question del poder exerçat per une lenga e dins una lenga en partent de cases ont una partida del public compren pas, o mau 2- Question de la diferenciacion de las lengas e de la constitucion de las lengas nacionalas 3- Question del despoderament e de l’empoderament (encara possible ?) de l’occitan.

1- Dins mon intervencion aviái parlat de l’interes d’estudiar la question del poder en partent de las lengas volontàriament pas o mau compresas (a un cap de lengas d’iniciats, a l’autre de jargons, diguèt justament Joèla Ginestet). Al nivel lo mai naut, existisson de lengas d’autant mai poderosas que se comprenon pas (per exemple lo latin de gleisa, e tant d’autras lengas sacralizadas de per lo monde), mas tanben de situacions ont la lenga es mai o mens compresa mas normalament pas parlada (per exemple lo francés dins la Cevenas al sègle XVII-XVIII, lenga de la liturgia protestanta, parlada solament dins la profécias e que ven lo signe de la preséncia del Sant Esperit).

Patric Sauzet remarca que la francofonia dins lo países d’òc foguèt longtemps ligada tanben al bèure (« parlar francès » voliá dire s’embriacar). Aquestes dos exemples mostran que çò que sonavi resisténcia pòt èsser considerat plan diversament coma una censura lingüistica e sociala (cadun a sa plaça e dins son reng, un paísan dèu pas parlar francés al vilatge), una censura mimetica per evitar lo conflicte (ref. Girard). Aquesta (auto)interdiccion del francés, lenga de prestigi, dins las classas popularas nos obliga a pensar la relacion entre la question lingüistica e la question sociala (cf. Bourdieu).

Joan-Francés Courouau pr’aquò remanda als testimoniatges fòrça nombroses, subretot per l’ancian regime, d’una abséncia de frontièras socialas dins l’usatge de l’occitan e de la continuitat entre l’usatge del francés e lo de l’occitan.

Me permeti d’insistir sus l’importancia de menar d’analisis socialas realas de las situacions ont se paralava la lenga entre classas (lo borges que sap lo francés, perqué e amb qual parla l’occitan ? etc.).

2- Domenge Blanc fa remarcar que la continuitat dins las praticas realas, empacha pas lo procès de diferenciacion sociala e politica de las lengas. Per exemple, lo diccionari de l’abat de Sauvages nos apren que tot lo monde parla occitan a Montpelhièr en 1820, mas tanben que i a un moviment per afortir que los que volon parlar « plan » devon arrestar de lo parlar. A qual moment, dins qual luòc e per de qué s’impausa una lenga e/o i a la necessitat de separar las lengas e los biaises de parlar ? Aquò es vertat per l’occitan e lo francés mas tanben dins l’Euròpa tota : a quin moment cal arestar de parlar latin, francés, e cal parlar alemand, tchèc, etc. ? Lo rapòrt al poder es tanben lo qu’es engajat dins la naissença de las nacions e l’invencion de las lengas nacionalas en Euròpa.

3- Michel Banniard soslinha, dins aqueste procès [de despoderament d’unas lengas e d’empoderament de las lengas eligidas e fabricadas coma nacionalas[1]], l’importància del poder simbolic de la possession o non d’una « grammatica » (aquí es lo mot latin). Es lo mit, a la pel dura, que afortís que i a pas que las lengas nautas qu’an una gramatica. La gramaticitat reconeguda es, per una lenga, la carta d’identitat per poder viure. L’occitan l’a pas. Cal pas doblidar que lo francés es estat fargat artificialament coma lenga juridica e administrativa per las chancelàrias reialas. Cap de lenga pòt èsser normada sens l’intervencion d’una elita intellectuala.

Fau remarcar que sufís pas qu’i aja una elita ; cal una elita reconeguda, una elita legitima. Domenge Blanc apond que caldriá per aquò una institucion legitima e l’avèm pas. Podèm discutir d’una nòrma, mas avèm pas lo poder de l’impausar. A la diferéncia dels Catalans (d’Espanha) que gaudisson d’una legitimat sociala, politica e institucionala. Podèm pas anar contra la nòstra realtat. La question vertadièra es : amb aquela realtat de que volèm far e de que podèm far amb lo monde que podèm tocar (los estudiants, las associacions, d’eligits…) ?

Per aquò Patric Sauzet insistís sus la necessitat, a son vejaire, de fargar un occitan acrolectal, de prepausar de models. I a actualament una paur d’aver un « bon occitan », paur de perdre nòstre « franc parlar » (Bourdieu) qu’escapa a tota nòrma. Question : cal bastir l’avenir de la lenga dins una forma de banalitat de ierarquia lingüistica, ont i auriá un occitan mai prestigios que seriá lo de la television, de la radiò, de l’universitat e un occitan de cada jorn ? O cal trabalhar a valorizar çò qu’es desvalorizat, de balhar un poder a çò qu’a pas de poder ? La situacion de l’occitan es d’èsser una cultura dominada que fa part de la cultura dominanta (per ex. la literatura d’oc, dins son istòria longa, es completament inscrita dins la literatura euròpenca). Sèm pas dins una resisténcia tribala o exteriora a la modernitat e a la modernisacion. La question es cossí podèm gardar una votz occitana sens èsser exteriors a la civilisacion moderna. Existís de monde que cercan una adesion de tipe « tribala », per exemple a travers una mitologia pirenenca pre-cristiana. Mas aqueste replegament sus un arquaïsme valorizat (new age o pas) es pauc representatiu dins l’occitanisme.

D’autras causas foguèron dichas pels uns e pels autres sus de fenomènes que ièu apeli d’empoderament de las lengas minoradas en general e de l’occitan en particulièr en defòra de la question cruciala de la constitucion d’una norma.

- Joèla Ginestet faguèt remarcar, d’un biais general, qu’es totjorn un poder de parlar una lenga. Dins un grop ont une lenga es parlada, lo qu’es pas iniciat demora en defòra e despoderat dins la situacion d’interlocucion. Una lenga minorada es una lenga de poder del sol fach qu’òm i dintra pas coma quò : cal l’aprene e aquò pren de temps !

- Alem Surre Garcia, evoquèt de paraulas e d’eslogans qu’an agut pel passat (annadas 60-70) una fòrça que se podriá dire « magica » (dins la dralha de mon usatge del mot de magia) ; « gardarèm ! », lo Larzac e tant d’autras causas : es un futur collectiu, quicòm que s’esperlonga dins l’avenir ; « volèm !  (lo « voulen de pà » - volèm de pan - de 1907[2], puèi lo « volèm viure al país ») ! », qu’es un collectiu present. E tanben l’injonccion : « parla ! » (« òme d’òc, as dreit a la paraula »)… Foguèron represas, adaptadas, a mai pels medias nacionaus… Surre Garcia fa tanben una primièra presentacion de las nocions de « talvera » e de « convivéncia » que jogan uèi una granda importància dins la valorizacion de l’occitan.

Compte rendut de J.-P. Cavaillé

 


[1]              Aquò es mon biais de dire

[2]              cf. Marcelin Albert : « Terro venèn e terro anan, e de la terro nautre voulèn viéure ».