img008

 

Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006

 

Seminari Lengas e poders 2015-2016

 

Compte rendut sesilha 6

16 de mars 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa

 

Tèma de la sesilha, prepausat per J.-P. Cavaillé : La proïbicion lingüistica coma manifestacion de poder(s) : lengas d’esclaus (Platon) e d’erètges (Valdeses occitans de Calàbria)

(resumit de l’expausat) La situacion de proïbicion directa de la lenga, amb usatge de la fòrça e/ o de la lei, amai siá pas la nòstra, es interessanta d’analizar :

1- per las rasons balhadas per la justificar, perqué paradoxalament implican la reconeissença del poder que pòt aver una lenga (s’es interdicha es doncas qu’es considerada coma perilhosa).

2- per las situacions de resisténcia lingüistica que provoca la proïbicion, quora produsís una presa de consciéncia dels poders d’una lenga que se vòl suprimir e perqué se la vòl suprimir. Dins la proïbicion, se descobre que la lenga despoderada a un poder que la lenga poderosa parlada e impausada per los que la vòlon proïbir auriá pas, o pas mai.

1- proïbicion facha als esclaus de parlar lors lengas

Soi partit de la situacion extrèma (mas per aquò paradigmatica) de proïbicion lingüistica, la de las lengas dels esclaus. Avèm sul sicut lo tèxte fondator de Platon dins Las Leis, libre 6, 777c-777d, que ditz : « L’esclavatge es una possession plan embarrassanta. L’experiéncia l’a sovent demostrat : ne son testimòni las revòltas abitualas aital frequentas en cò dels Messenians, los malastres que capitan dins los Estats ont i a un fum d’esclaus que parlan la mèma lenga […]. A la vista de totis aquestes trebolaments, sèm plan embarrassats sul partit a prene sus aquestes subjèctes ; demora pas que dos mejans : lo primièr, es d’aver d’esclaus que siagan pas del mème país e que, per tant qu’es possible, parlan pas la mèma lenga, se volèm que patisson mai aisidament la servitud : lo second, de los plan tractar, non solament per elis mèmes, mais mai encara per nòstre pròpri interès. »[1] Aital, per Platon, l’esclau que pòt pas parlar sa lenga, l’esclau obligat de parlar la lenga del mestre, es mai obesissent e mai uros, o almens mens maluros.

Aqueste conselh de separar los esclaus de mèma origina, de mèma lenga e de mèma cultura, s’es plan sovent fach entendre dins l’istòria e foguèt sovent mes en pratica dins l’esclavatge dels nègres en America e dins las Caraïbas, en separant las quitas familhas, amb l’idèia, entre autres, de los empachar de parlar lor lenga, subretot per los susvelhar melhor. L’esclau a pas cap de dreit, sa condicion es la de la « vida nusa » per tornar prene l’expression d’Agamben e l’interdiccion de parlar sa lenga es pas qu’un aspecte del poder absolut de vida e de mòrt que lo mèstre a sus el ; totis los elements de son identitat li podon èsser arrancats : un còp vendut cambia de nom, lo mai sovent es convertit de fòrça a una religion novèla, pòt pas mai praticar sa cultura d’origina, nimai sa lenga mairala : l’interdiccion de la lenga fa part del programa de despersonalisacion e de desumanisacion de l’esclau. Un rapòrt de 2002 en Anglés sus internet dedicat a l’esclavatge contemporanèu en Sodan menciona, coma mejans comuns utilizats per destrusir l’identitat personala dels esclaus, « l’imposicion de noms novels, la conversion religiosa, l’imposicion de la circoncision, la proïbicion de l’usatge de las lengas nativas e lo refus de permetre de contactes amb la familia e la comunautat d’origina »[2].

            Mas çò que mostran tanben las situacions de servitud o d’esclavatge es que la proïbicion de la lenga pòt èsser vertadièrament efectiva solament quora los esclaus son separats de lors comunautat e de lor familia, si que non la pratica de la lenga demora encara longtemps, dins la clandestinitat o la discrecion, amb d’importants fenomènes de transmission e es çò que se passèt dins maites cases en America e endacòm mai a l’atge modèrne. L’idèia que la proïbicion directa, violenta, seriá la rason principala de la disparicion de las lengas d’Africa en America e dins la Caraïbas, per exemple, es uèi una causa fòrça contestada, perqué ont èra possible, los esclaus an continuat per un temps a parlar de lengas africanas e de còps que i a son estadas transmesas, almens parcialament, pendent doas o tres generacions.

L’imposicion e l’apropriacion de la lenga dels mestres meritan tanben d’èsser analizadas, e subretot lo procès e lo fenomène de la creòlizacion, fòrça estudiat, es a dire de la creacion de lengas novèlas sus la basa de las lengas dels mestre, mas tanben d’elements de gramatica e de fonologia de las lengas d’originas, creacion de lengas especificas, socialament e culturalament plan segur completament desconsideradas (« patois de nègres », çò disian los franceses) e, a priori, sens cap de poder (al contrari èran l’incarnacion lingüistica del quite estatut de l’esclavatge, es a dire de l’impoténcia, de l’ignorància, de l’insufiséncia, de l’assujetiment). Mas, de còps que i a, contaminèt la quita lenga dels mèstres, e venguèt mème la lenga dels mèstres o ex-mèstres, prenguèt la plaça de la lenga dels mèstre almens dins la vida vidanta e de totis aprèp l’abolicion (i a lo cas plan segur de Haïti, ont lo creòle es còoficial amb lo francés).

2- proïbicion facha als Valdeses de Calàbria de parlar occitan

Un autre exemple de proïbicion de la lenga que fa part de l’istòria nòstra, es la proïbicion de l’occitan dins las comunautats valdèsas persecutadas en Calàbria. Valdeses de las Alpas, occitanofones an migrat en Calàbria al segle XII e i foguèron mai o mens daissats tranquilles dusca al sègle XVI, dusca a la venguda de pastors calvinistas, çò qu’endralhèt la terribla repression de 1561 (chaples de mai de 2000 personas). An aquel moment, e puèi de nòu en 1592, los subrevius foguèron sosmeses per l’inquisicion a una tièra d’interdiccions : de far d’amassadas, de viajar, de se vestir coma n’avian l’abitudi (a la mòda transalpina, çò ditz) e de parlar lor lenga, lo provençal, vist que totis èran deja bilingües (parlavan lo calabrés, la lenga vernaculara del parçan). Se qualcun èra pres a parlar provençau èra condemnat a una jornada de prison e d’autras pènas mai duras eran previstas pels recidivistas ; la rason invocada es que se podiá pas comprene çò que se disián entre elis e lo provençal èra la lenga de lor eresia. (vesètz se volètz mai d’entresenhas, mon pichon article sul sicut).

Mas malgrat tot aquò, malgrat la conversion forçada e tot lo demai, gardèron lor lenga, almens dins lo mai bel dels vilatges qu’es Guardia Piemontese ont la se pòt ausir tot’ora. L’inquisicion capitèt a lor far perdre lor religion (aquò prenguèt fòrça temps e demoreran de catolics fòrça tebeses), mas capitèt pas a lor far perdre la lenga. Dins aquesta situacion, una situacion de bilingüisme, la lenga nominada « provençal » (provenzale) o « piemontes » (piemontese) foguèt identificada coma lo luòc de l’eresia, de la resisténcia eretica, cargada del poder de far viure l’eresia. Èra plan lo cas, perqué l’eresia valdesa se disiá e s’escriviá en occitan, dusca al moment, per çò qu’es de la França (pas de l’Italia evidentament), de l’agregacion dels Valdeses a la Refòrma calvinista ont, entre autras causas, accepteran de prene lo francés coma lenga del culte.

3- Proïbicions linguïsticas escolaras

            Se podriá prene segurament d’autras tipes de proïbicion lingüistica, coma lo de parlar quicòm mai dins l’encastre de l’escòla que la lenga ensenhada. Sufís de remandar a tota la tradicion d’interdiccion de parlar quicòm mai que lo latin dins maites colègis d’abans la Revolucion (almens aquò foguèt la règla efectiva dusca a la mitat del segle XVII)[3], que puèi venguèt ironicament l’interdiccion de parlar quicòm mai que lo francés, amb lo famos ritual del senhal o del simbòl contra los pateses e contra las lengas nativas dins las colonias (l’exportacion coloniala d’aquesta proïbicion es quicòm de fòrça important e tanben lo fach que siague sovent estada continuada aprèp la descolonisacion).

Aquí lo poder reconegut al patès, que siá patés de França o d’Africa, es lo poder, negatiu plan segur, mai que mai lo poder de mantener una barralha contra lo saber positiu, racional, scientific e tanben contra l’acquisicion d’una vertadièra ciutadanetad, per çò qu’es de la França, e de la vertadièra civilizacion, per çò qu’es de las colonias, e, al contrari al francés es atribuit lo poder pròpri, intrinsèc, d’inculcar la rason, la sciéncia, la civilisacion, la Republica, los drets de l’òme. Aquò es prestar un poder magic e quasi religios a la lenga nacionala, una magia a l’encòp politica, etica e estetica, una magia blanca plan segur, en lucha contra la magia negra dels pateses, lo poder negatiu qu’aurián de mantener l’inhorança, la supersticion, lo despotisme. Podèm pas que citar aquí la famosa frasa de Barère : « lo federalisme e la supersticion parlan bas-breton » e la de l’abat Grégoire : « l’avaliment dels pateses importa a l’expansion dels lums, a la conoissença de las lèis, al bonur nacional e a la tranquilitat politica » (Ensag sus la regenereacion fisica, morala e politica dels Josieus). Es per aquò que cal totjorn far una analisi politica e sociolingüistica dels poders magics, positius e negatius, prestats a las lengas

 

Discussion

Lengas d’esclaus

- M. Banniard afortís que cal far la distinccion entre l’esclavatge ancian (l’esclau a Roma se podiá rescatar al patron) e l’esclavatge modern en America (fòrça mai inuman). Per el, i a quasiment pas de punt comun entre las doas situacions. Lo projècte de Platon d’empachar los esclaus de parlar la mèma lenga es pas realista. Los esclaus dins Plauta parlan entre elis e amb los mestres sens cap de problema. D’alhors, avèm pas agut dins l’Emperi roman de creòles. L’idèia que las lengas romanas son de creòles latins es un mite romanista. Lo pòble e los esclaus (un terç de la populacion) savián parlar latin (remanda a la tèsi de Jean Christian Dumont, Servus. Rome et l'esclavage sous la République, Rome, École française, 1987). La situacion dels esclaus en America e dins las Caraïbas èra fòrça diferenta, èra una situacion de destressa lengatgièra.

- JP Cavaillé respond qu’a solament volgut mostrar que la situacion d’esclavatge es una situacion ont la proïbicion de la lenga d’origina deuriá èsser eficaça e justadament marcha pas, almens per d’esclaus de mèma origina.

Lengas sacradas o sacralizadas (latin, francés) e poders politics e religioses

- P. Sauzet fa remarcar que la valorizacion del latin dins França d’abans (e aprèp) la Revolucion èra fòrça contrariada (latin : prestigi dels pedants). Èra pas la lenga del modèl social lo mai poderos.

Parla tanben de la resisténcia a utilizar la lenga sacrada dins la vida vidanta (exemple de las comunautats josivas amb l’ebrèu ; la sacralizacion es tanben una mesa a distancia, una taboïzacion.

- JP. Cavaillé : mas lo latin èra tanben una lenga internacionala, escolara…

- P. Sauzet : los Jesuitas volian que los escolans sapesson plan lo latin coma lenga de cultura nauta (saber argumentar en latin, e plan segur l’escriure. Cf. la tesi de Jaurès encara en latin !), mas pr’aquò volian pas que los escolans se metesson a parlar latin dins la vida vidanta en defòra de l’escòla.

- M. Banniard : Lo francés ven una lenga sacrada tanben (poder simbolic e misterios). Uèi es l’ortografa, qu’es sacrada. Aquò vòl dire que la diglossia amb lo francés es acabada.

- P. Sauzet renviá a Colette Beaune, Naissance de la nation France, sus la politica reiala de valorizacion del francés. Cita, en occitan, dejà al segle XIII, lo sirventes de Bernart d’Auriac a Guilhem Fabre ont la lenga simbolica reivendicada es lo francés.

- JP. Cavaillé : dos tipes de lengas sacralizadas 1- la lenga d’autant mai sacrada que se compren pas o gaire (lo latin de gleiza per lo vulgus pecus) 2- la lenga que se compren, mas qu’es socialament e politicament reconeguda coma la mai poderosa (per ex. lo francés pels protestants)

- M. Banniard : Dins lo cas dels uganauts refusar lo latin es forabandir l’autoritat de Roma, es un biais de dire « non » a Roma.

- P. Sauzet : la Reforma es estrechament ligada a las afermacions nacionalas (acompanha la formacion de la nacion alemanda, amb la revirada en alemand de la Bibla, etc.).

- JP. Cavaillé : es pas solament una rason pratica (la compreneson de totis) que pòrta a causir lo francés (e non pas lo patés !) es una rason nautament simbolica (cf. l’adesion dels Valdeses a la Refoma passa per lo passatge al frances coma lenga de culta).

- P. Sauzet apond que de ministres en Bearn volian pas presicar en bearnés, alara que lo gascon demorava la lenga oficiala, perqué èra pas pro digne. La Contra Reforma ela a causit un doble regime : lo latin per l’elita eclesiastica e los vernaculars pel pòble, subretot dins las praticas oralas e de còps que i a escrichas, mas non pas benlèu per los valorizar.

Per lo poder reial coma pel poder religios se tracha pas de far de la lenga del pòble una lenga de lètras e de la balhar a aprene… es una transparéncia non pas de cap en cima mas de la cima aval.

Compte rendut J.-P. Cavaillé

[1]              Vesètz tanben Aristòtel, Economica, 1, 5, 6.

[2]              « renaming, forced religious conversion, involuntary circumcision, prohibition on the use of native languages and the denial of contacts with the victims’ families and communities of origin », Report of the International Eminent Persons Group, 2002.

[3]              André Chervel, Histoire de l'enseignement du français du XVIIe au XXe siècle, RETZ, 2011.